Krajan.

Katholſka protyka

za Hornju Lužicu

na lěto

1873.

Schěſty lětnik.

♣H. D.♠

W Budyſchinje.

Z nakładom towaṙſtwa ſſ. Cyrilla a Methoda.

W kommiſſiji kniha ŕnje E. Smolerja.

♣I.♠ Lěto 1873 ma 365 dnjow a dawaja jomu mjeno po Měſacžku.

♣II.♠ Rócžne protycžne znamjenja.

1) Njedźelſki piſmik: ♣e.♠

2) Złota licžba: 12.

3) Epakty: ♣I.♠

4) Wobwod ſłónca: 6.

♣III.♠ Zacżmicża.

1) Słónca: Z dweju zacżmicżow ſłónca (26. meje a 20. novembra) je pola
nas prěnje 26. meje wot rano 7 hodź. 57 minut. hacž popołdnju 12 hodź.
12. minut. widźecź, a to jeno ſnadnje.

2) Měſacžka: Z dweju zacżmicżow měſacžka (12. meje a 4. novembra) je
pola nas poſlednje 4 novembra wot popołdnju 2 hodż. 59 minut. hacž do 6
hodż. 29 min. widżecż, a je doſpołne zacżěmnjenjo w 4 hodż. 44. min.

♣IV.♠ Schtyri lětne cžaſy.

Nalěcżo zapocžnje ſo 20. měrca popołdnju w 2 hodź. Lěcźo 21. junija
dopołdnja w 10. hodż.; nazyma w północy 22. a 23. ſeptembra; zyma 21.
decembra wjecžor w 6 hodź. —

♣V.♠ Kwatembry abó ſuche dny.

1) We poſcże: 5., 7. a 8. měrca.

2) Po ſwjatkach: 4., 6. a 7. junija.

3) Nazymu: 17., 19. a 20. ſeptembra.

4) W advencźe: 17., 19. a 20. decembra.

♣VI.♠ Njebjeſka znamjenja abó znamjenja zwěrjatnika.

# boran, # law, # tſělnik,

# byk, # knježna, # kozoróžk,

# dwójnikaj, # waha, # wódny muž,

# rak, # ſchkorpion, # rybje.

♣VII.♠ Póſtny dny.

1) Połny póſt (†*): za dźeṅ jedynkrócźne doſpołne naſycźenjo z
woſtajenjom mjaſnych jědźow.

2) Wſchědny poſt (†): ſame woſtajenjo mjaſnych jědżow.

3) Wolȯženy póſt (*): za dżeṅ jedynkrócźne doſpołne naſycźenjo z
dowolnoſcżu mjaſnych jědźow.

Kraje a jich wěrchojo.

Badenſka: 278 □ mil 1,461,428 wob.; arcwojwoda Bjedrich, rodź. 9. ſept.
1826. Bajerſka: 1377 □ m.; 4,861,402 wob.; kral Ludwik ♣II.,♠ r. 25.
aug. 1845. Belgiſka: 534 □ m.; 4,984,451 wob.; kral Leopold ♣II.,♠ r. 9.
hapr. 1835. Cyrkwinſki ſtat: 214 □ m.; 720,000 wob.; bamž Pius ♣IX.♠
(hrabja Maſtai Ferretti), rodź. 13. meje 1782; wuzwol. 16. jun. 1845.
(Jaty). Danſka: 696 († 4,104) □ m.; 1,717,802 († 175,074) wob.; kral
Khryſtian ♣IX.,♠ r. 8. hapr. 1818. Francowſka: 9,599 († 15,139) □ m.;
36,800,000 († 6,558,940) wob. Grichiſka: 910 □ m.; 1,457,894 wob.; kral
Jurij ♣I.,♠ r. 24. dec. 1845. Holland (Nižozeṁſka): 596 († 32,939) □ m.;
3,592,416 († 22,277,298) wob.; kral Wilhelm, r. 18. febr. 1817. Italſka:
5,375 □ m.; 24,368,787 wob.; pod mocu krala Viktora Emmanuela, r. 14.
měrca 1820. Jendźelſka: 5,762 († 246,468) □ m.; 31,817,108 (†
207,406,356) wob.; kralowna Viktoria, r. 24. meje 1819. Němſka: 9,888 □
m.; 41,058,139 wob.; khěžor Wilhelm ♣I.,♠ wozjewjeny 18. januara 1871.
Portugal: 1,623 († 34,888) □ m.; 3,996,000 († 11,244,149) wob.; kral
Ludwik Filip, r. 13. okt. 1838. Pruſka: 6,396 □ m.; 24,693,066 wob.;
khěžor-kral Wilhelm ♣I.,♠ r. 22. měrca 1797. Rakuſka: 11,306 □ m.;
35,644,858 wob. (16,212,168 Słowjanow); khěžor Franc Józef ♣I.,♠ r. 18.
aug. 1830. Rumunſka: 2,197 □ m.; 3,864,848 wob.; wěrch Korla ♣I.,♠ r.
28. hapr. 1839. Ruſka: 377,056 □ m.; 81,912,621 wob.; khěžor Alekſander
♣II.,♠ r. 29. hapr. 1818.

Sakſka: 271,83 □ m.; 2,556,244 wob. (53,642 katholikow; 52,097 Serbow).
Kral Jan, r. 12. dec. 1801, na trón pſchiſchoł 9. aug. 1854; wožen. 21.
nov. 1822 z Amaliu, dź. bajerſkoho krala Makſa Józefa r. 13. nov. 1801.
— Kronprync Albert, r. 23. hapr. 1828, wožen. 18. jun. 1853 z Karolu wot
Waſa, r. 5. aug 1833. — Prynceſna Hilžbjeta, r. 4. febr. 1830; wudata
wójwodże Ferdinandej wot Genua. — Prync Jurij, r. 8. aug. 1833, wožen.
11. meje 1859 z Hanu Mariju, ſotru portug. krala, r. 21. jul. 1843; jeju
dźěcźi ſu: Mathilda, r. 19. měrca 1863; Bjedrich, r. 25. meje 1865;
Marija, r. 31. meje 1867; Jan Jurij, r. 10. jul. 1869; Maks, r. 17. nov.
1870. —

Serbiſka: 791 □ m.; 1,222,000 wěrcy Milan ♣IV.,♠ Obrenowicž, r. 4. aug.
1852. Schpaniſka: 9,200 († 7,762) □ m.; 16,835000 († 6,363,297) wob.;
kral Amadeus. Schwajcaŕſka: 752 □ m.; 2,669,095 wob. Schwejdowſka:
13,775 □ m.; 5,898,890 wob.; kral Oſkar ♣II..♠ r. 21. januara 1829.
Turkowſka: 38,934 □ m.; 26,973,000 wob.; ſultan Abdul Aziz, r. 9. febr.
1830. Würtembergſka: 354 □ m.; 1,818,484 wob.; kral Korla ♣I.,♠ r. 6.
měrca 1823.

Wopomnjenja hódne dny.

1. Zapocžatk ſwětnoho lěta.

2. Landtag. 25. Ptacži kwas.

♣I.♠ Hermanki.

2. Njeſwacžidło (ſk.; len).

2.—15. Lipſk (maſa).

27. Kinsbork (ſk).

♣II.♠ Měſacžkowe pſcheměnjenja.

# Prěni běrtlk 5. jan. w nocy w 10 hodź. 25. min.

# Połny měſacžk 13. jan. popołdnju w 5 hodź. 21. min.

# Poſledni běrtlk 21. jan. wjecžor w 9 hodź. 28 min.

# Młody měſacžk 28. jan. wjecžor w 6 hodź. 25 min.

♣III.♠ Móžne wjedro.

Prěni běrtlk (5.) pſchinjeſe rjane wjedro, kotrež ze zymu tež w połnym
měſ. (13.) dale traje. Poſledni běrtlk (21.) ma deſchcź a ſněh ze zymu,
na cžož młody měſ. (28.) z wětſikami zaſtupi a mjehſche wjedro
pſchinjeſe.

♣IV.♠ Cyrkwinſka protyka.

1. Pſchikazany ſwjaty dźeń z nyſchporom.

5. Poſwjecźenjo wody, ſele, krydy. Zapocžatk ſwjecźenja domow.

6. Pſchikazany ſwjedźeń. Wóruch a mara ſo ſwjecźi.

18. W Khróſcźanſkej woſadźe lubjeny póſtny dźeń.

20. Lubjeny ſwjaty dźeń w Khróſcźicach, Njebjelcžicach, Radworju,
Kulowje, Klóſchtrje a Róžeńcźe. Doſpołny wotpuſtk w Khróſcźicach,
Njebjelcžicach, Kulowje.

20. W Kulowje titularny ſwjedźeń bratrſtwa „tſělnikow,“ kaž tež ſwjedźeń
towaŕſtwa „Jězuſowoho dźěcźatſtwa,“ z božej mſchu za wotemrjete
ſobuſtawy.

Wopomnjenja hódne dny.

1. Kralowſke dawki.

25. Póſtnicy. — Wobzamknjenjo kwaſnych a toho runjecźa wjeſelow.

♣I.♠ Hermanki.

3. Rychbach (koń. ſk.)

5. Njeſwacžidło (ſk. len.)

15. Budyſchin (ſk.)

24. Biſkopicy (kl.); Wojerecy (ſk., kl.).

♣II.♠ Měſacžkowej pſcheměnjenja.

# Prěni běrtlk 4. febr. dopołdnja w 11 hodź. 4 min.

# Połny měſacžk 12. febr. pſchip. w 12 hodź. 31 min.

# Poſledni běrtlk 20. febr. pſchipołd. w 12 hodź. 21 min.

# Młody měſacžk 27. febr. rano w 4 hodź. 20. min.

♣III.♠ Móžne wjedro.

Mały róžk ſpocžina z mjehkim, pokhmurjenym wjedrom. Prěni běrtlk (4.) ma
zymne wětry z pokhmurjenym wjedrom. Wokoło 8. jaſne wjedro. Połny
měſacžk (12) ma ſněh a deſchcź, a pſchi tym wulku zymu, kiž pſchez
poſledni běrtlk (20.) traje a z młodym měſacžkom (27.) do deſchcźa
pſcheńdźe.

♣IV.♠ Chrkwinſka prothka.

2. Swjaty dźeń. Swjecźenjo ſwěcžkow a wobkhad.

3. Cyrkwinſki ſwjedźeń. Žohnowanjo ſchijow.

24. Swjaty dźeń.

25. Popołdnjn zawěſchenjo wołtarjow z fijałkojtej płachtu.

26. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń. Swjecźenjo a potruſchenjo popjeła. Zapocžatk
ſchtyrcycźidnjowſkoho poſta a jutrowneje ſpowjedźe.

Pſchiſp. Rjad póſtnych pobožnoſcźow we ſerbſkich woſadach (kaž tež
wſchitke druhe nadrobniſche rozeſtajenja) namakaſch w zańdźenym lětniku
tuteje protyki.

Wopomnjenja hódne dny:

31. Kralowſka renta.

♣I.♠ Hermanki.

3. Biſkopicy (ſk).

4. Bart (ſk.); Eiſenberg (ſk.)

5. Njeſwacžidło (ſk., len).

10. Nowoſalc (kl.).

11. Łaz (ſk., kl.).

12. Minakał (ſk.).

15. Žitawa (kl.).

17. Hałſchtrow (ſk., kl.); Žitawa (kón., ſk., kl.); Rychbach (ſk., kl.);
Rychwałd (ſk., kl.); Stare Draždźany (kóń., ſk., kl.).

18. Žitawa (kóń., ſk., kl.).

19. Wóſpork (ſk.).

20. Hodźij (ſk.).

22. Budyſchin (kl.).

24. Budyſchin (ſk., kl.).

31. Lubij (koń., ſk.); Biſkopicy (ſk.); Półcžnica (ſk.); Mužakow (ſk.,
kl.)

♣II.♠ Měſacžkowe pſcheměnjenja.

# Prěni běrtlk 6. měrca w nocy 2 hodź. 13 min.

# Połny měſacžk 14. měrca rano w 6. hodź. 42 min.

# Poſledni běrtlk 21. měrca w nocy w 11 hodź. 17 min.

# Młody měſacžk 28. měrca popołd. w 1 hodź. 52 min.

♣III.♠ Možne wjedro.

Měrc zapocžnje ſo z wulkej zymu. Prěni běrtlk (6.) ma ſněh z torhatym
wětrom. Wokoło 8. a 9. włóžne wjedro; 13.—15. deſchcź, pſchi cžimž tež w
połnym měſacžku (14.) ſylne wětry knježa. 18.—20. woſchkrot. Poſledni
běrtlk (21.) ma někotre rjane dny, kotrež bórzy do zymnych wětſikow
pſcheńdu. Młody měſacžk (28.) pſchinjeſe wjele deſchcźa hacž do kónca.

♣IV.♠ Cyrkwinſka protyka.

25. Pſchikazany ſwjaty dźeń.

29. Zawěſchenjo božich martrow z fijałkojtej płachcźicžku.

30. W Radworju doſpołny wotpuſtk.

Wopomnjenja hódne dny.

1. Dawk za wopaleṅſku pokładnicu.

15. Parſchonſki a rjemjeſniſki dawk.

♣I.♠ Hermanki.

2. Njeſwacžidło (ſk.); Lichtenberg (ſk.).

3. Kamjeńc (ſk.).

7. Kulow (ſk., kl.).

9. Minakał (ſk.).

15. Schěrachow (ſk., kl.); Dźěže (ſk.).

17. Hodźij (ſk.).

21. Wóſpork (ſk.); Póckowy (kl.); Kinsbórk (ſk.).

28.—12. meje Lipſk (maſa).

♣II.♠ Měſacžkowe pſcheměnjenja.

# Prěni běrtlk 4. hapr. wjecž. w 7 hodź. 34 min.

# Połny měſacžk 12. hapr. w nocy w 10 hodź. 49 min.

# Poſledni běrtlk 20. hapr. rano w 6 hodź. 45 min.

# Młody měſacžk 26. hapr. w nocy w 11 hodź. 40 min.

♣III.♠ Móžne wjedro.

Hapryl ma we ſpocžatku wětſikojte, deſchcźojte wjedro hacž do 9., na
cžož połny měſacžk (12.) rjane wjedro lubi. Wot 14—20 zyma. Poſledni
běrtlk (20.) pſchinjeſe wětr a deſchcź, na cžož ſo k 25. wujaſni a młody
měſacžk (26.) z rjanym wjedrom zaſtupi, ale na kóncu zaſy deſchcź.

♣IV.♠ Cyrkwinſka protyka.

6. Swjecźenjo bołminy a wobkhad. Matrowny tydźeń.

10. Prěnje woprawjenjo dźěcźi. W Radworju doſpołny wotpuſtk.

11. Ceremonije. Wotkrycźo a cžeſcźenjo kſchiža. Boža mſcha z
pſchedpſchežohnowanym woporom. Wobkhad k božomu rowej. Nyſchpor.
Wotkrycźo wołtarjow.

12. Swjecźenjo wohenja, jutrowneje ſwěcžki, kſchcźeńſkeje wody. —

Wjecžor bože horjeſtacźo.

13. ♣Vidi aquam.♠ Doſpołny wotpuſtk.

14. Pſchikazany ſwjaty dźeń.

15. Swjaty dźeń. Proceſiony do Róžanta.

25. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń. Wobkhad.

Wopomnjenja hódne dny:

1. Kralowſke dawki.

♣I.♠ Hermanki.

1. Bart (ſk., kl.); Wóſlink (ſk., kl.).

5. Rakecy (kl.); Ramnowy (ſk., kl.).

7. Njeſwacžidło (ſk.).

10. Budyſchin. (ſk.).

12. Wojerecy (ſk., kl., wołm.); Eiſenberg (ſk., kl.).

14. Minakał (ſk.); Nowe měſto (kl.).

15. Hodźij (ſk.).

17. Žitawa (koń., ſk.).

19. Kamjeńc (ſk., kl.); Lubij (ſk., kl.).

20. Lubij (kl.).

26. Wóſpork (ſk.); Biſkopicy (ſk.); Kinsbórk (ſk.).

27. Kinsbórk (kl.); Rychbach (koń., ſk.).

♣II.♠ Měſacžkowe pſcheměnjenja.

# Prěni běrtlk 4. meje popołd. w 1 hodź. 31 min.

# Połny měſacžk 12. meje pſchipołd. w 12. hodź. 15 min.

# Poſledni běrtlk 19. meje dopołd. w 11 hodź. 58 min.

# Młody měſacžk 26. meje dopołd. w 10. hodź. 18 min.

♣III.♠ Móžne wjedro.

Prěnje dny meje ſu rjane. Prěni běrtlk (4.) pſchinjeſe wjele deſchcźa a
zymny cžas. 9. zaſy rjenje. Wot 10—13. jara cźopło, ale wot 14. zymne,
mokre wjedro. Poſledni běrtlk (19.) pſchinjeſe deſchcź a pokhmurjene
wjedro. Młody měſacžk (26.) ma dźeſchcź a zymu; 30. a 31. ſo zaſy
zcźopli.

♣IV.♠ Chrkwinſka protyka.

1. Swjaty dźeń.

3. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń

19. 20. 21. Wobkhad kſchižownoho tydźenja.

22. Pſchikazany ſwjaty dźeń.

30. We Wotrowje rano (po 1/2 6 hodź.) wotkhad proceſſiona do Krupki.

31. Wobnowjenjo dupy.

Wopomnjenja hódne dny.

30. Kralowſka renta.

♣I.♠ Hermanki.

3. Kulow (ſk., kl.); Wołbramecy (ſk., kl.).

4. Njeſwacžidło (ſk., kl.).

9. Rychbach (wołm.).

11. Minakał (ſk.); Lichtenberg (ſk.).

16. Rychwałd (ſk., kl.).

19. Hodźij (ſk.).

23. Hucźina (ſk., kl.,).

24. Wóſlink (ſk., kl.); Wjelecźin (ſk., kl.); Półcžnica (kl.)

30. Nowe Dreždźany (kl.)

♣II.♠ Měſacžkowe pſcheměnjenja.

# Prěni běrtlk 3. jun. rano w 7 hodź. 34 min.

# Połny měſacžk 10. jun. w nocy 10 hodź. 59 min.

# Poſledni běrtlk 17. jun. popołd. w 4 hodź. 29 min.

# Młody měſacžk 24. jun. w nocy w 10 hodź. 10 min.

♣III.♠ Móžne wjedro.

Junij je najprjedy rjany a cźopły, ale z prěnim běrtlkom (3.) naſtanu
wětry a młhowe dny; 7. pſchinjeſe deſchcź, a z połnym měſacžkom (10.)
zaſtupi rjane, cźopłe wjedro, kiž hacž k młodomu měſacžkej (24.) traje.
Wot 27—29. zaſy deſchcź. 31. ma zymnu nóc.

♣IV.♠ Cyrkwinſka protyka.

2. Pſchikazany ſwjaty dźeń.

3. Swjaty dźeń. Proceſiony do Róžanta dźeja.

4., 6., 7. Póſt ſuchich dnjow.

8. ♣Asperges.♠

12. Pſchikazany ſwjaty dźeń z wobkhadom.

16. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń. Wuzwoleńſki dźeń J. S. bamža Piuſa ♣IX.♠

19. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń z wobkhadom.

24. Swjaty dźeń.

29. Pſchikazany ſwjaty dźeń.

Wopomnjenja hódne dny.

21. Zapocžatk pſowych dnjów.

♣I.♠ Hermanki.

1. Bart (ſk.).

2. Njeſwacžidło (ſk.); Huſka (ſk., kl.).

7. Dźěže (ſk., kl.); Biſkopicy (ſk.); Rychbach (ſk., kl.).

9. Minakał (ſk.).

14. Lubij (koń., ſk. kl.).

17. Hodźij (ſk.).

19. Žitawa (kóń., ſk.,).

21. Półcžnica (ſk.).

23. Mužakow (ſk., kl.).

28. Wóſpork (ſk.).

31. Kamjeńc (ſk.).

♣II.♠ Měſacžkowe pſcheměnjenja.

# Prěni běrtlk 3. jul. w nocy 12 hodź. 8 min.

# Połny měſacžk 10. jul. rano w 7 hodź. 31 min.

# Poſledni běrtlk 16. jul. wjecžor w 9 hodź. 56 min.

# Młody měſacžk 24. jul. dopołd. w 11 hodź. 32 min.

♣III.♠ Možne wjedro.

Julij ma na zapocžatku młhy. Prěni běrtlk (3.) ma rjauy dny, wot 5.
deſchcźikojte. Połny měſacžk (10.) ma wětr a deſchcź hacž do 13.;
poſledni běrtlk (16.) rjane wjedro; młody měſacžk (24) pſchinjeſe wjele
deſchcźa, potom zaſy rjany wjedro.

♣IV.♠ Cyrkwinſka protyka.

2. Swjaty dźeń. Procefiony do Róžanta dźeja.

16. Swjedźeń ſkapulira.

22. Swjaty dźeń. Kermuſcha w Schpitalu.

25. Swjaty dźeń.

30. Z Khróſcźic rano w 1/2 6 hodź. wotkhad proceſiona do Rumburga.

31. Z Budyſchina rano w 1/2 6 hodź. wotkhad proceſiona do Rumburga.

♣I.♠ Hermanki.

2. Budyſchin. (kl.).

4. Budyſchin (ſk., kl.); Kulow (ſk., kl.); Eiſenberg (ſk.).

6. Njeſwacžidło (ſk.).

11. Kinsbórk (ſk.).

12. Bart (ſk.); Łaz (ſk., kl.).

13. Minakał (ſk.).

21. Hodźij (ſk.).

25. Hałſchtrow (ſk., kl..)

28. Wóſpork (ſk., kl.).

♣II.♠ Měſacžkowe pſcheměnjenja.

# Prěni běrtlk 1. aug. popołd. w 3 hodźi. 27 min.

# Połny měſacžk 8. aug. popołd. w 2 hodź. 50 min.

# Poſledni běrtlk 15. aug. rano w 5 hodź. 39 min.

# Młody měſacžk 23. aug. rano w 2 hodź. 28 min.

# Prěni běrtlk 31. aug. rano w 4 hodź. 46 min.

♣III.♠ Móžne wjedro.

Žnjeńc ma w prěnim běrtlku (1.) njewobſtajne, pſcheměnjate wjedro; na to
cźopło, 10.—13 khětrje zyma. Poſledni běrtlk (15) ma deſchcź, na to ſo
wujaſni a naſtanje horcota. Młody měſacžk (23.) je zymny z deſchcźom;
wot 27. zaſy rjenje. Prěni běrtlk (31.) ma deſchcź.

♣IV.♠ Cyrkwinſka protyka.

2. W Klóſchtrje a Rumburgu doſpołny wotpuſtk porciunkula.

15. Pſchikazany ſwjaty dźeń. Swjecźenjo zelow.

17. W Radworju doſpołny wotpuſtk a kermuſchka.

20. W Klóſchtrje doſpołny wotpuſtk.

24. W Njebjelcžicach doſpołny wotpuſtk.

30. Kralowſka renta.

♣I.♠ Hermanki.

1. Ramnowy (ſk., kl.).

3. Njeſwacžidło (ſk.).

4. Mužakow (ſk., kl.); Rychbach (kóń., ſk.).

6. Žitawa (kl.); Kinsbork (ſk.).

8. Biſkopicy (ſk.); Wołbramecy (ſk., kl.); Dźěže (ſk., kl.); Žitawa
(kóń., ſk., kl.).

9. Žitawa (kóń., ſk., kl.).

10. Minakał (ſk.). Lichtenberg (ſk.).

15. Kamjeńc (ſk., kl.).

18. Hodźij (ſk.).

22. Bart (ſk., kl.).; Biſkopicy (kl.); Wojerecy (ſk., kl., wom.).

24. a 25. Półcžnica (kl.).

29. Rakecy (kl.); Woſlink (ſk.); Wjelecźin (ſk., kl.);

28. — 12. okt. Lipſk (maſa).

30. Huſka (ſk., kl.).

♣II.♠ Měſacžkowe pſcheměnjenja.

# Połny měſacžk 6. ſept. w nocy w 10 hodź. 7 min.

# Poſledni běrtlk 13. ſept. popołd. w 4 hodź. 38 min.

# Młody měſacžk 21. ſept. wjecžor w 6 hodź. 49 min.

# Prěni běrtlk 29. ſept. popołd. w 3 hodź. 54 min.

♣III.♠ Móžne wjedro.

Wot ſpocžatka cźopło. Połny měſacžk (6.) ma rjane wjedro. Wokoło 8.
mrózy. 9. zymne. Poſledni běrtlk (13.) rjane wjedro. 18. deſchcźojte.
Młody měſacžk (21.) rjane wjedro. Na to deſchcź. Prěni běrtlk (29.) zaſy
rjane wjedro.

♣IV.♠ Cyrkwinſka protyka.

4. W Klóſchtrje rano w 1/2 6 wotkhad proceſiona do Krupki.

6. Wuzwolny dźeń budyſchinſkoho tachanta Ludwika.

8. Pſchikaz. ſwj. dźeṅ. Proceſiony do Róžanta dźeja.

17., 19., 20. Póſt ſuchich dnjow.

29. Swjaty dźeń.

Wopomnjenja hódne dny.

1. Dawki za wopaleńſku pokładnicu.

♣I.♠ Hermanki.

1. Njeſwacžidło (ſk., len.).

6. Hucźina (ſk., kl.,); Kulow (ſk., kl.); Schěrachow (ſk., kl.),
Rychbach (kóń., ſk.); Nowoſalc (kl.).

8. Minakał (ſk.)

13. Lubij (ſk., kl.); Biſkopicy (ſk.); Kinsbork (ſk.)

14. Lubij (kl.); Kinsbork (kl.).

16. Hodźij (ſk.).

19. Njeſwacžidło (deſk. łucžw.)

20. Wóſpork (ſk.); Nowe Dreždźany (kl.).

27. Rychwałd (ſk., kl.).

29. Nowe Měſto (kl.).

♣II.♠ Měſacžkowe pſcheměnjenja.

# Połny měſacžk 6. oktobra rano w 6 hodź. 29 min.

# Poſledni běrtlk 13. okt. rano w 7 hodź. 23 min.

# Młody měſacžk 21. okt. dopołd. w 11 hodź. 35 min.

# Prěni běrtlk 29. okt. w nocy 1 hodź. 8 min.

♣III.♠ Móžne wjedro.

Winowc ma najprjedy wobſtajne wjedro. Połny měſacžk (6.) ma torhate
wětry. Wokoło 15. khětrje zyma. Młody měſacžk (21.) zymne wětry a
něſchto deſchcźa. Prěni běrtlk (29.) ma zymny cžas. 31. deſchcź.

♣IV.♠ Cyrkwinſka protyka.

4. Z Khróſcźic pſchipołdnju wotkhad proceſiona do Kulowa.

5. W Radworju a Kulowje kermuſcha.

12. W Kulowje druhi wotpnſtk.

19. We Wotrowje kermuſcha.

21. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń. Druha kermuſcha w Klóſchtrje.

26. W Khróſcźicach kermuſcha.

28. Swjaty dźeń.

♣I.♠ Hermanki.

3. Stare Dreždźany (kón., ſk.).

4. Bart (ſk.).

5. Njeſwacžidło (ſk. len.); Lichtenberg (ſk.).

8. Budyſchin (kl.).

10. Budyſchin (ſk., kl.); Połcžnica (ſk.).

11. Łaz (ſk., kl.).

24. Wóſpork (ſk., kl.).

29. Žitawa (kl.)

♣II.♠ Měſacžkowe pſcheměnjenja.

# Połny měſacžk 4 nov. popołd. w 4 hodź. 46 min.

# Poſledni běrtlk 12. nov. w nocy 1 hodź. 46 min.

# Młody měſacžk 20. nov. rano w 4 hodź. 34. min.

# Prěni běrtlk 27. nov. dopołd. w 8 hodź. 11 min.

♣III.♠ Móžne wjedro.

Nazymnik pſchinjeſe w ſpocžatku deſchcź. Połny mèſacžk (4.) ma rjane
wjedro; na to deſchcź. Poſledni běrtlk (12) ma zymny cžas. Młody měſacžk
(20). pſchinjeſe deſchcź. 23. jaſne, ale zymne wjedro. Prěni běrtlk
(27.) pſchinjeſe ſněh a na kóncu měſaca zamjerznje.

♣IV.♠ Cyrkwinſka protyka.

1. Pſchikazany ſwjaty dźeń.

3. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń.

9. W Radworju a Kulowje doſpołny wotpuſtk. W Njebjelcžicach a Zdźeri
kermuſcha.

11. Swjedźeń Njebjelcžanſkeje woſady.

16. Tachantſka kermuſcha.

25. Swjedźeń ralbicžanſkeje woſady.

30. Zapocžatk adventa.

Wopomnjenja hódne dny:

31. Kralowſka renta.

♣I.♠ Hermanki.

1. Žitawa (koń., ſk., kl.).

2. Žitawa (kóń., ſk., kl.).

3. Njeſwacžidło (ſk., len.),

6. Budyſchin (ſk.).

8. Dźěže (ſk., kl.).

10. Eiſenberg (ſk., kl.).

17. Mužakow (ſk., kl.).

20. Wojerecy (ſk., kl.).

22. Kulow (ſk., kl.).

♣II.♠ Měſacžkowe pſcheměnjenja.

# Prěni měſacžk 4. dec. rano w 5 hodź. 18 min.

# Poſledni běrtlk 11. dec. w nocy w 10 hodź. 52 min.

# Młody měſacžk 19. dec. wjecžor w 7 hodź. 47 min.

# Poſledni běrtlk 26. dec. popołd. w 5 hodź. 2 min.

♣III.♠ Móžne wjedro.

Hodownik ma w ſpocžatku krute mjerznjenjo. Połny měſacžk (4.) něſchto
deſchcźa ze ſněhom. Poſledni běrtlk (11.) rjane, jaſne wjedro. 16.
pokhmurjene. Młody měſacžk (19.) ſněh, a zymu, kotraž hacž do kónca z
krutoſcźu traje.

♣IV.♠ Cyrkwinſka protyka.

6. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń.

8. Pſchikazany ſwjaty dźeń.

10.—24. W Radworju Novena.

17., 19., 20. Póſt ſuchich dnjow.

25. Pſchikazany ſwjaty dźeń.

26. Pſchikazany ſwjaty dźeń. Žohnowanjo žitow.

27. Swjaty dźeń Zohnowanjo wina.

Cžas božich ſłužbow. Cžas pſcheſtupa božich ſłužbow. Rjedźele; ſ. dny.
Dźěławe dny. Małe ſ. dny.

w zymje. w lěcźe. popołdnju. w zymje. nalěto. w lěcźe. nazymu. ſobotu. w
poſcźe. ſrjedu. pjatk.

Budyſchin tachantſka 1. hapryla 1. oktobra 5 a 9 2 6 a 9 5 a 9 5 a 9 6 a
9

ſerbſka 1. meje 29. ſeptembra 9 1/2 8 a 1/2 9 1/2 1 7 7

Wotrow 9 2 1/2 8 7 1/2 7 7 8

Róžant 13. hapryla 14. ſeptembra 6 a 9 5 a 9 2 6 a 1/2 8 6 a 7 7 (1/2 8)
a 8 8

Ralbicy 13. hapryla 21. ſeptembra 6 a 9 5 a 9 2 1/2 8; 8 7 1/2 7 7 6 a 8

Marijn. Hwěſda 1/2 7 a 1/4 10 1/2 2 a 1/2 3 a 3 6 a 7 a 1/4 9 6 a 7 a 8

Njebjelcžicy 1. meje 29. ſeptembra 9 8 1/2 2 1/2 8 7; 1/2 7 6 1/2 7; 7

Kulow 26. februara; 13. hap., 5. okt. 5 a 8 2 6 a 9 1/2 6a 1/2 9 5 a 8
1/2 6 a 1/2 9

Khróſcžicy 20. hapryla 24. auguſta 6 a 9 5 a 8 2 8 6

Radwoṙ 1. meja, 5. okt., dź.: 1. decbr., 16. hapryla 6 a 9 5 a 8 2 1/2 8
7

Schpital 1. meja 1. oktobra 9 2 2 1/2 7

Brunow 1/2 10 5 3/4 8

Zdźeŕ 1. meja 5. oktobra 9 8 1/2 2

Bože ſłužby jeno we wěſtych cžaſach: we Auerbachu (2 kr.), Bräunsdorfje
(8 kr.), Döbelnje (3 kr.), Frankenbergu (2 kr.), Grimmje (12 kr.),
Großenhajnje (6 kr.), Hajnichenu (2 kr.), Hoheneku (8 kr.), Hohenſteinje
(8 kr.), Kolditzu (2 kr.), Leisnigu (2 kr.), Marienbergu (12 kr.),
Stajne bože ſłužy ſu tež we Grunawje, Königshajnje, Marijnym Dole, Nowym
Leutersdorfje, Woſtrowcu, Schěrachowje a Reichenawje.

W Žitawje a Strahwaldże kóždu druhu njedźelu; w Delnych Sulſchecach (a
Zdżeri) druhdy na dżěławych dnjach.

W herbſkich krajach ſu ſtajne bože ſłužby: w Dreždźanach (we dwórſkej
cyrkwi, we pryncowym hrodźe, we nowym měſcźe, we Friedrichſtadtu, we
Józefinowym wuſtawje), we Annabergu, Cwikawje, Khemnicach, Freibergu,
Hubertusburgu, Lipſku, Miſchnje, Pirnje, Plawnje, Wechſelburgu.

Mittweidże (2 kr.), Pilnicach (cyłe lěcżo), Reichenbachu (2 kr.), Nieſy
(2 kr.), Rochsburgu (něk. kr.), Roßweinje (2 kr.), Schneebergu (2 kr.),
Schwarzenbergu (4 kr.), Sonnenſteinje (6 kr.), Stollbergu (2 kr.),
Waldheimje (12 kr.), Wechſelburgu (12 kr.), Altenburgu (12 kr.).

Zapis duchownych.

(Wot okt. 1872.)

♣A.♠ Z budyſchinſkeje diöceſy.

Joho miłoſcź, najdoſtojniſchi Knjez Ludwik Forwerk, biſkop we
Leontopolis, jap. vikar w kraleſtwje ſakſkim, ♣admin. eccl.♠ w ſakſkej
Hornej Łužicy, tachant kapitla ſwj. Pětra w Budyſchinje, aßiſtent tróna
Joho Swjatoſcźe bamža atd. atd.

1) W Budyſchinje: ♣a)♠ we konſiſtoriu: k. Józef Hoffmann. ♣can. cap.
sen.;♠ k. Jakub Kucźank, ♣can. cap. cant.; b)♠ we ſerbſkej cyrkwi: k.
Michał Hórnik, faraṙ; k. Jurij Łuſcźanſki, kapłan. ♣c)♠ we tachantſkej
cyrkwi: k. Józef Dienſt, dopołdn. prědaŕ; k. Józef Schönberner,
katecheta. ♣d)♠ na wucžeṅſkich wuſtawach: k. Hermann Blumentritt,
direktor ſeminara; k. Pětr Schołta, direktor tach. wucžeṙnje.

2) w Brunowje: k. Wylem Kramer, kapłan.

3) w Grunawje: k. Jan Heidrich, faraṙ.

4) w Khróſcźicach: k. Jakub Barth, ♣can.♠ a faraŕ; k. Jan Nowak, kapłan;
k. Jakub Schołta, kapłan.

5) w Königshainje: k. Pětr Richter, faraṙ; k. Auguſt Kubaſch, kapłan.

6) w Marijnej Hwězdźe: k. ♣Dr.♠ Jan Chryſoſtom Eiſelt, probſt; k.
Alekſander Hitſchfel, kapłan; k. Innocene Jawork, kapłan; k. Malachias
Stingl, kapłan.

7) w Marijnym Dole: k. Wendelin Müller, probſt; k. Othmar Fiſcher,
kapłan; k. Viktor Jenatſchke, kapł.

8) w Njebjelcžicach: k. Mikławſch Smoła, faraŕ.

9) w Nowym Leutersdorfje: k. Ernſt Kupky, faraṙ.

10) w Radworju: k. Jakub Nowak, faraŕ; Handrij Ducžman, kapłan a
miſſionar za Zdżeṙ.

11) w Ralbicach: k. Jakub Benſch, faraṙ; k. Michał Róla, kapłan.

12) w Reichenawje: k. Pawoł Reime, faraṙ.

13) w Róžeṅcźe: k. Ludwik Angermann, adminiſtrator; k. Tadej Natuſch,
kooperator.

14) w Schpitalu: k. Jakub Werner, adminiſtrator.

15) w Seitendorfje: k. Karl Junge, ♣can.♠ a faraṙ; k. Jan Hornig,
kapłan.

16) w Strahwaldże: k. Franc Kral, hrodowſki kapłan a miſſionar za
Żitawu.

17) w Schěrachowje: k. Jakub Žur, faraṙ; k. Adolf Brendler, kapłan.

18) we Woſtrowcu: k. Anton Müller, faraṙ; k. Bruno Friebel, kapłan; k.
Auguſtin Wuttke, kapłan.

19) we Wotrowje: k. Jakub Herrmann, faraṙ.

Pſchiſp. ♣a)♠ we Prazy w ſerbſkim ſeminaru: k. Józef Pallman, präſes;
♣b)♠ na wotpocžinku: k. Jakub Mróz, faraṙ we Grunawje; k. Jakub Wels,
faraŕ we Wotrowje; k. Benno Kral, adminiſtrator w Róžeṅcźe.

♣B.♠ Z dreždźanſkeje diöceſy.

1) w Dreždźanach: ♣a)♠ kralowſke dwórſke duchownſtwo: k. Józef Stěpanek,
dwórſki kapłan; k. Franc Bernert, ♣can.,♠ dwórſki kapłan, präſes
konſiſt.; k. Engelbert Seul, dwórſki kapłan kral. Marije; k. Ludwik
Wahl, dwórſki prědaṙ; k. Ludger Potthoff, dwórſki prědaṙ. ♣b)♠ w Starych
Drəždżanach: k. Franc Stolle, ♣can.♠ a faraŕ; k. Anton Dreßner, kapłan a
direktor wucžeŕnje pſchi „Queckbrunnen; k. Jakub Buk, kapłan, direktor
progymnaſia; k. Józef Weiß, kapłan a raṅſchi prědaṙ; k. Karl Maaz,
kapłan a präfekt; k. Anton Buk, kapłan a direktor hłowneje wucžeŕnje; k.
Józef Müller, kapłan, katecheta a raṅſchi prědaṙ; k. Emil Hoffmann,
kapłan. ♣c)♠ w Nowych Dreždźanach: k. Eduard Machacžek, faraṙ. ♣d)♠ we
Friedrichſtadtu: k. Hubert Titlbach, faraṙ; ♣e)♠ w Józefininym wuſtawje:
k. Kaspar Brieden, kralowſki kapłan.

2) w Annabergu: k. Józef Plevka, adminiſtrator.

3) w Cwikawje: k. Karl Pětr Will, farał.

4) w Khemnicach: k. Jan Keipert, faraŕ;

5) w Freibergu: k. Heinrich Salm, admin.

6) w Hubertusburgu: k. Mikławſch Wowcžeŕk (Schäfer), faraṙ.

7) w Lipſku: k. Vincenc Schlegel, faraṙ; k. Józef Juhr, kapłan; k.
Richard Halm, kapłan.

8) we Miſchnje: k. Józef Hillebrandt, admin.

9) w Pirnje: k. Pětr Krecžmer, faraŕ.

10) w Plawnje: k. Oskar Manfroni, koop.

Pſchiſp. Na wotpocžinku: k. Pětr Nowak, ♣can.;♠ k. Emil Heine, ♣can.♠ a
dwórſki prědaṙ; k. Auguſt Arlt.

♣C.♠ Z wrótſławſkeje diöceſy.

W Kulowje: k. Franc Schneider, faraṙ a duchowny radżicżeŕ; k. Jakub
Wowcžerk, kapłan; k. Pětr Lipicž, kapłan; k. Heinrich Ledżbor, direktor.

Wulicžbowanjo danje.

Kapital. 3 1/2% (wot ſta, procent). 4% (wot ſta, procent). 4 1/2% (wot
ſta, procent). 5% (wot ſta, procent).

lětnje měſacžnje lětnje měſacžnje lětnje měſacžnje lětnje měſacžnje

tl. nſl. np. tl. nſl. np. tl. nſl. np. tl. nſl. np. tl. nſl. np. tl.
nſl. np. tl. nſl. np. tl. nſl. np.

5 nſl. — — 1,<sub>75</sub> — — 0,<sub>14</sub> — — 2 — — 0,<sub>16</sub>
— — 2,<sub>25</sub> — — 0,<sub>18</sub> — — 2,<sub>5</sub> — —
0,<sub>2</sub>

10 = — — 3,<sub>5</sub> — — 0,<sub>29</sub> — — 4 — — 0,<sub>35</sub> —
— 4,<sub>5</sub> — — 0,<sub>87</sub> — — 5 — — 0,<sub>4</sub>

20 = — — 7 — — 0,<sub>58</sub> — — 8 — — 0,<sub>66</sub> — — 9 — —
0,<sub>75</sub> — 1 — — — 0,<sub>8</sub>

1 tl. — 1 0,<sub>5</sub> — — 0,<sub>87</sub> — 1 2 — — 1 — 1
3,<sub>5</sub> — — 1,<sub>12</sub> — 1 5 — — 1,<sub>25</sub>

2 = — 2 1 — — 1,<sub>75</sub> — 2 4 — — 2 — 2 7 — — 2,<sub>25</sub> — 3
— — — 2,<sub>5</sub>

3 = — 3 1,<sub>5</sub> — — 2,<sub>6</sub> — 3 6 — — 3 — 4 0,<sub>5</sub>
— — 3,<sub>37</sub> — 4 5 — — 3,<sub>75</sub>

4 = — 4 2 — — 3,<sub>5</sub> — 4 8 — — 4 — 5 4 — — 4,<sub>5</sub> — 6 —
— — 5

5 = — 5 2,<sub>5</sub> — — 4,<sub>37</sub> — 6 — — — 5 — 6
7,<sub>5</sub> — — 5,<sub>6</sub> — 7 5 — — 6,<sub>25</sub>

6 = — 6 3 — — 5,<sub>25</sub> — 7 2 — — 6 — 8 1 — — 6,<sub>75</sub> — 9
— — — 7,<sub>5</sub>

7 = — 7 3,<sub>5</sub> — — 6,<sub>12</sub> — 8 4 — — 7 — 9
4,<sub>5</sub> — — 7,<sub>87</sub> — 10 5 — — 8,<sub>75</sub>

8 = — 8 4 — — 7 — 9 6 — — 8 — 10 8 — — 9 — 12 — — 1 —

9 = — 9 4,<sub>5</sub> — — 7,<sub>87</sub> — 10 8 — — 9 — 12
1,<sub>5</sub> — 1 0,<sub>1</sub> — 13 5 — 1 1,<sub>25</sub>

10 = — 10 5 — — 8,<sub>75</sub> — 12 — — 1 — — 13 5 — 1 1,<sub>25</sub>
— 15 — — 1 2,<sub>5</sub>

20 = — 21 — — 1 7,<sub>5</sub> — 24 — — 2 — — 27 — — 2 2,<sub>5</sub> 1
— — — 2 5

30 = 1 1 5 — 2 6,<sub>25</sub> 1 6 — — 3 — 1 10 5 — 3 3,<sub>75</sub> 1
15 — — 3 7,<sub>5</sub>

40 = 1 12 — — 3 5 1 18 — — 4 — 1 24 — — 4 5 2 — — — 5 —

50 = 1 22 5 — 3 9,<sub>29</sub> 2 — — — 5 — 2 6 5 — 5 6,<sub>75</sub> 2
15 — — 6 2,<sub>5</sub>

60 = 2 3 — — 5 2,<sub>5</sub> 2 12 — — 6 — 2 21 — — 6 7,<sub>9</sub> 3 —
— — 7 5

70 = 2 13 5 — 6 1,<sub>25</sub> 2 24 — — 7 — 3 4 5 — 7 9,<sub>75</sub> 3
15 — — 8 7,<sub>5</sub>

80 = 2 24 — — 7 — 3 6 — — 8 — 3 18 — — 9 — 4 — — — 10 —

90 = 3 4 5 — 7 8,<sub>75</sub> 3 18 — — 9 — 4 1 5 — 10 1,<sub>25</sub> 4
15 — — 11 2,<sub>5</sub>

100 = 3 15 — — 8 7,<sub>5</sub> 4 — — — 10 — 4 15 — — 11 2,<sub>5</sub>
5 — — — 12 5

200 = 7 — — — 17 5 8 — — — 20 — 9 — — — 22 5 10 — — — 25 —

300 = 10 15 — — 26 2,<sub>5</sub> 12 — — 1 — — 13 15 — 1 3
7,<sub>5</sub> 15 — — 1 7 5

400 = 14 — — 1 5 — 16 — — 1 10 — 18 — — 1 15 — 20 — — 1 20 —

500 = 17 15 — 1 13 7,<sub>5</sub> 20 — — 1 20 — 22 15 — 1 26
2,<sub>5</sub> 25 — — 2 2 5

1000 = 35 — — 2 27 5 40 — — 3 10 — 45 — — 3 22 5 50 — — 4 5 —

Dwójnikaj.

(Powjedancžko z wjeſnoho luda.)

1.

Wjeſołe kſchcźizna.

„To nichtó prajicź móc njebudźe, zo ſu kmótſa hłódni bycź dyrbjeli.“ Tak
prajeſche Měrcźin Swěrach pſchi ſebi, hdyž ze ſwojimaj brunacžkomaj z
měſta jědźeſche, hdźež běſche k kſchcźiznam kupował. A Měrcźin móžeſche
prawje měcź; pſchetož na wozycžku ſtejeſchtaj wulkej korbaj hacž do
kromy napjelnjenej. A hdyž by do korbow pohladał, by tam ſame dobre wěcy
wohladał, kajkež jeno w měſtach doſtawaſch. A zady ležeſche picžołka, w
kotrejž běſche najſkerje měſchcźanſke piwo.

„Ty dyrbja kſchcźizna bycź, zo budźe ſo daloko a ſchěroko wo nich
powjedacź.“ Tak Měrcźin zaſy wjeſele pſchi ſebi powjedaſche. O njech
ſebi tola pſchecy tak wjeſele powjeda. Wſchak běſche jomu wjeſelo do
domu pſchiſchło. Měrcźin běſche hižon dźeſacź lět ze ſwojej Hanu po
kwaſu a njeběſchtaj žanoho dźěſcźa doſtałej. A nětko běſche baba dwej
hólcow na dobo pſchinjeſła a jedyn běſche rjeńſchi dyžli druhi. A
Měrcźin khodźeſche jara ſmějo po domje a khwataſche ze ſwojimaj
brunacžkomaj do měſta. A nětko ſmy joho na domojpucźu podeſchli. Konikaj
zlóſchtnje wuſtupowaſchtaj a wjeſeleſchtaj ſo ze ſwojim knjezom. A
Měrcźin zaſy pſchi ſebi powjeda: „Haj wſchak haj. Rjenje to budźe. Bóh
dźakowano, požcźowacź ſebi njetrjebam a na kroſchik pjenjez njecham
hladacź.“

A to njeběſche wjele prajene. Měrcźin mějeſche rjane kubleſchko.
Najwjetſche drje njeběſche, ale wón derje hoſpodarjeſche a Hana
njeběſche žana hłupa žona. A bože žohnowanjo běſche z nimaj. Tak
móžeſche dawki z cžaſom wotedacź a ſwój dom derje zežiwicź a hiſchcźe
tolerk ſtronu połožicź. Pſchetož ſchtož běſche dołha pſchewzał, běſche
po něſchto lětach zapłacźił. Byrnje zlutniwy był, njeběſche Měrcźin tola
ſkupy. Na dawno žadanych kſchcźiznach chcyſche ſo widźecź dacź. Toho dla
běſche po najnuzniſchich wuradźenjach do wozycžka zapſchahnył a do měſta
hnał. Tež njeběſche zabył, ſebi móſcheń derje ze ſadźakami natykacź. A
ta běſche khětrje prózdna, hdyž Měrcźin domoj jědźeſche. Ale to joho
njeboleſche; wſchak mějeſche w kſchini hiſchcźe doſcź ſwětłych tolerjow
telko, zo móhł tónle pucźik hiſchcźe wjacy krócź cžinicź.

Bórzy běſche Měrcźin we Traſchowje (tak chcemy joho wjes mjenowacź), a
wotnoſchowaſche do domu, ſchtož běſche w měſcźe nakupił. A běſche to
nuznota we Swěrachec domje, zo ſo to wuprajicź njehodźi. Baba warjeſche
a pjecžeſche, zo bėſche daloko cžucź a někotre wcźipne žónki jeno tak z
noſom ſrěbachu a wjele hudachu, za cžim tak rjenje wonja.

A běchu to rjane, wjeſołe kſchcźizna. Kmótſa běchu khwatali, zo by ſo
ſwjaty ſkutk njekomdźił. Tež płacźeſche tehdy khwalobne waſchnjo, zo ſo
kſchcźeńſka hoſcźina za ſwětło wotbudźe a dźeń a nóc ſwoje ſtare prawo
wobkhowatej. Bože ſłóncžko hiſchcźe wyſoko na njebjeſach ſtejeſche, hdyž
kmótſa Jakubka a Mikławſchka z cyrkwje pſchinjeſechu. Po nuznych
witanjach a wuzamłowjenjach buchu kmótſa k blidu wjedźeni a Swěrachec
nan njepſcheſta jich k jědźi a k picźu wabicź. Ale to wſcho
njepomhaſche, dokelž běſche telko pſchihotowacź dał, zo kmotram móžno
njeběſche, wot wſchitkoho poſpytacź. Tola nic jeno za jěſcź a picź
běſche ſo Měrcźin ſtarał, ale tež wo zabawne rozrycžowanjo. Sam
wjedźeſche wjele powjedacź a žortne a ſměſchne kuſki wabjachu wſchěch k
wjeſołomu ſmjecźu. Ale tež wo wažnych wěcach bu wjele powjedane a prjedy
hacž ſo dohladachu, pocžinaſche ſo wjecžoricź a wſchitcy wobžarowachu,
zo dyrbja ſo hižon rozeńcź.

A hdyž ſo baba nazajtra domoj cžumpaſche, prajeſche kóždomu, ſchtóž
chcyſche to ſłyſchecź: „Haj, to běchu wjeſołe kſchcźizna, kaž je dawno
měła njejſym.“

2.

Rjane dźěcźowſtwo.

Kaž běchu kmótſa pſchi woteńdźenju pſcheli a ſchtož ſebi ſtarſchej z
nutrnymi próſtwami wot Boha wuproſchowaſchtaj, ſo rjenje dopjelnjeſche:
dźěſcźi młódnej roſcźeſchtaj. Macź pak tež prócy njelutowaſche, jej hacž
nanajlěpje pěſtowacź. O, kajke běſche to wjeſelo, hdyž Jakubk prěni
krócź „nan“ prajeſche. Pola Mikławſchka dyrbjachu něſchto dlěje na rycž
cžakacź, ale tež to ſo da a nětko ſebi drobnuſchkaj mjez ſobu po ſwojim
waſchnju powjedaſchtaj, zo běſche wjeſelo na njeju pſchipoſłuchacź. A
žiwjenjo hakle w domje naſta, hdyž běhacź pócžnjeſchtaj. To běſche wam
hara a ropot po cyłej ſtwje, pſchetož hólcžkaj njemóžeſchtaj khwilku
změrom ſedźecź, ale chcyſchtaj wſcho widźecź, wſcho wobmaſacź a wſcho wo
zeṁ pomjetacź. Jeno tehdom khwilu změrom ſedźeſchtaj, hdyž ſebi jej nan
na klin wza a jimaj hwizdaſche abó něſchto ſpěwaſche. A to Měrcźin rady
cžinjeſche; pſchetož dźěſcźi běſchtaj joho najwjetſche wjeſelo a
wažeſche ſebi jej wyſche, dyžli ſwoje cyłe kubło a zamoženjo. Toho dla
tež wſchón cžas, kotryž móžeſche wot ſwojich dźěłow wuzbytkowacź, ze
ſwojimaj dźěſcźomaj pſchebywaſche. A hdyž jomu to něchtó porokowaſche,
rjekny Měrcźin: „Skót wothladacź a dźěła wobſtaracź móže mi kóždy
cželadnik, ale dźěcźi najlěpje pod wocžomaj nana a macźerje wotroſtu;
cuzy je tola cuzy. Schtož ſtarſchej nawucžitaj, cźěri tola najhłubſche
korjenje we wutrobje dźěſcźa.“

Tak wuknjeſchtaj Jakubk a Mikławſchk wot nana a macźerje rucžcy
ztykowacź, ſo ze ſwjatym kſchižom woznamjenjecź a wſchelake krótke
pacźerje ſpěwacź. Kedźbnje poſłuchaſchtaj, hdyž jimaj macź wo njebjeſach
a jandźelkach a Jězus-dźěcźatku powjedaſche. Tak nawukny jeju wutroba,
ſo zahe k Bohu pozběhowacź.

Wodnjo mějeſchtaj hólcžkaj jara nuzne. Kóždy mějeſche ſwojoho
koleſkatoho konika a wozycžk a ſpytowaſchtaj, kotroho konik móže bóle
běhacź. Tež ſylnoſcź konikow bu ſpytowana a cžropow, kamjeni a pěſka do
wozycžka natykane, a potom „hi!“ do ſkoka, hacž ſo wozycžk zwrócźi, a
woſobny nakład po zemi rozlěta. To cžinjeſche kóždy raz wulke ſměchi.
Potom bu z wulkej ſcźerpnoſcźu wozycžk zběhnjeny a zaſy pokładźeny.
Pſcheměnjenja dla cžinjeſche druhdy Mikławſchk konja a Jakubk pohoncža a
ſkoku dźěſche to na horu horje a do doła dele, hacž ſo ſkóncžnje konik
zakopny a kóń a pohoncž ſo w pſchěrowje waleſchtaj. A to běchu zaſy
wulke ſměchi. — Nalěto buchu piſchcźałki dźěłane a bě to piſkanca, zo
ſuſodam wuſchi zaſtupowachu.

Wjeſołej hólcžkaj buſchtaj wot kóždoho khwalenej a macźeri ſo to njemało
dobro zdaſche. Mějeſchtaj cžerwjene licžka kaž jabłucžka a za rjane
wuhotowanjo ſtaraſche ſo macź. Za ſwojej lubuſchkow kupowaſche pſchecy
najrjeńſche, ſchtož móžeſche namakacź. Měrcźin drje druhdy na tajku
draſtu bórcžeſche, ale Hana jomu z wjeſołym poſměwknjenjom rjekny: „Bohu
dźakowano, wſchak k tomu mamy. Druhe wſchak tež darmo njeje a tak ſtaj
tola rjeńſchej. Khěžkaŕſkim ſo naſchej runacź njetrjebataj.“

Schto ſebi Měrcźin chcyſche, hdyž žona wſcho tak rjenje zamłowjeſche?
Ale, njewjedźeſche dha ſtaroſcźiwa macźeŕka, zo tamne wěcy, byrnje tak
pyſchne njebyłe, tola lěpje a dlěje dźerža, a zo je za tajkeju pachołkow
kruta draſta najſpomožniſcha? A ſchtož je hiſchcźe wažniſche: pyſchna
draſta wubudźuje a poſylnjuje ducha hordoſcźe na jenej, a zawiſcź a
njepopſchecźo na druhej ſtronje. A ma dha rozdźěl mjez bohatym a khudym
hižon w dźěcźacych lětach zapocžecź muricžku twaricź mjez wutrobami?

Jakubkej woſebje jara derje cžinjeſche, hdyž joho ludźo rjanoho
khwalachu. Wón ſo cžujeſche a wuſtupowaſche w ſwojej pyſchnej draſcźe
kaž kóń we knjejſkim gracźe, a kedźbowaſche, hacž ludźo na njoho
hladaja. Běſche mały pucheŕk, ale naduwacź ſo móžeſche, a hdyž běſche
jomu bože dźěcźo wojeŕſki kłobucžk a teſak wobradźiło, nětko hakle
běſche wón muž a machaſche ze ſwojim teſacžkom, mjez tym zo Mikławſchk
pſchi ſwojim koniku woſta.

Spěſchnje minychu ſo jimaj lětka, we kotrychž hiſchcźe žana ſtaroſcź
młodu wutrobu njewobcźežuje a hdźež ſłóncžko najrjeniſcho do žiwjenja
ſwěcźi.

3.

Schulſki cžas.

Pachołkaj roſcźeſchtaj kaž rěpa a bližeſche ſo cžas, hdźež ſo prěnje
ſtaroſcźe do žiwjenja zapletowacź pocžinaju. Jutry běchu kraj z nowej
zelenej płachtu wodźełe a prěnje róžicžki pozběhowachu ſwoje piſane
hłowcžki k njebju a ptacžatka ſpytowachu ſwoje nalětne ſpěwki. Ale lětſa
njemějeſchtaj Jakubk a Mikławſchk khwile, róžicžki ſchcźipacź a na
ptacžatka poſłuchacź. Wažniſcha wěc běſche jeju ſtaroſcź a kedźbnoſcź na
ſo ſcźahnyła: prěnja ſchula. Cyłe dny prjedy wo nicžim njepowjedaſchtaj,
hacž wo ſchuli a kak tam budźe. Twarjeſchtaj hrody najrjeńſchich
nadźijow, kotrež mějachu ſo wſchitke w ſchuli dopjelnicź. A běſche to
nuznota po cyłym domje, hdyž běſche prěni ſchulſki dźeń naſtał. Zahe
ſtanyſchtaj a njechaſchtaj ſebi k jědźi khwile wzacź a hotowanjo
trajeſche jimaj pſchedołho. Skóncžnje běſche wſchitko zrjadowane. Z
nowej piſawku a klepotatym kaſchcźikom ſtupaſchtaj po pucźiku do
ſuſodneje wſy, hdźež běſche ſchula: běžecź na tak wažnym pucźu, to za
njepſchiſtojne dźeržeſchtaj.

Wutroba jimaj pukotaſche, hdyž, wot lubeje macźerje wjedźenej, do
ſchulſkeje jſtwy zaſtupiſchtaj, hdźež cyłu cžródku znatych a njeznatych
drobnuſchkow wohladaſchtaj. Někotre ſo ſmějachu, druhe kiſale hladachu,
někotre płakachu, druhe chcychu domoj cźeknycź, mjez tym zo ſo druhe
wjeſele po dołhich ławkach ſmykachu; druhe z měrom ſedźo nihdy
njewidźane wěcki na ſchulſkich ſcźěnach z wcźipnoſcźu wobhladowachu.

Nětko knjez wucžeŕ zaſtupi a cźiſchina naſta a wſchě wocži wobrocźichu
ſo na njoho. Někotrežkuli běſche doma z wucžerjom ſcherjene było a
pſchihotowaſche ſo z boloſtnej wutrobu na to, zo ſo nětko morſkanjo a
młócźenjo zapocžnje, ale z toho nicžo njebu. Knjez wucžeŕ tak
pſchecźelnje hladaſche a tak rjenje rycžeſche, zo dyrbjeſche ſo wſcha
bojoſcź a ſtrach zhubicź. Hdyž běſche ſo prěnja wcźipnoſcź ſpokojiła,
kazaſche jim wucžeŕ, zo dyrbja ſtanycź a rucžki ztyknycź a wón ſam to
tež cžinjeſche a hromadźe wuſpěwachu pacźerje, kotrež běchu dźěcźi doma
wot ſtarſchich nawuknyłe. Hładcy drje tute ſpěwanjo njeńdźeſche,
pſchetož někotre khwatachu, druhe woſpjetowachu, ale wucžeŕ wjedźeſche z
krutym hłoſom porjad hacž do kónca zdźeržecź. Hdyž běchu pacźerje
wuſpěwałe a ſo zaſy zeſydałe, dyrbjachu rucy na ławku połožicź a na
njoho hladacź. A tele hladanjo pſchewobrocźi ſo nahle do žadanja, hdyž
wucžeŕ pocža z kaſchcźika titki bracź a nowjenkam wudźělecź. Kóžde
mějeſche nuzne, ſwoju titku wobhladowacź a znatym pokazowacź. Běſche pak
tež telko rjanych a dobrych wěckow we titkach, zo ſlěny na jazyku
hromadźe běžachu a Jakubk pocža hnydom z dobrymi zubami rozkuſowacź,
ſchtož běſche w rjanej titcy zakhowane. Wſchak wjedźeſche, zo ſo tajke
wěcy jědźa. Mikławſchk wuběraſche z titki kuſk po kuſku a wobhladowaſche
wſcho jara ſwěru, potom wſchitke kuſki zaſy kedźbnje do titki ztyka:
chcyſche doma nanej pokazacź, kajke rjane wěcy je jomu dobry knjez
wucžeŕ dał.

Prěni dźeń ſchule ſo ſpěſchnje miny a Jakubk a Mikławſchk běžeſchtaj
wjeſele domoj, Mikławſchk z titku, Jakubk z prózdnymaj rukomaj. A doma
běſche powjedanjo, ſchto ſtaj widźałoj a doſtałoj. Jakubk njemóžeſche
wukhwalicź, kak dobra je titka była. Mikławſchk rozkładowaſche ſwoje
ſłódke pokłady na blidźe a hdyž běchu je wſchitcy wobhladali, pocža
wudźělecź a kóždy dyrbjeſche něſchto wzacź a Jakubk daſche ſebi z
Mikławſchkoweje titki ſłodźecź a khwaleſche ſo, zo je cyłu titu hižon w
ſchuli zjědł.

Nazajtra khwataſchtaj zaſy do ſchule a Jakubk jara hladaſche, hacž knjez
wucžeŕ zaſy titku njewucźehnje. Ale tón běſche najſkerje na titki zabył.
Jakubk ſo na ławcy ſukaſche, hdyž ſo wuknjenjo zapocža. To běſche jomu
prěnja zjebana nadźija we ſchulſkim žiwjenju! Zrudniſcho ſtupaſche
Jakubk domoj, ale Mikławſchk joho tróſchtowaſche, prajicy: „Njewěſch
dha, zo je nam wón wcžera wſchitke titki rozdawał, kotrež je měł? Te ſu
wſchě a wón žane wjacy nima. To běſche wjele, zo je nam kóždomu titku
dał.“

Haj, hdźe dha by wucžeŕ titkow nabrał, hdyž by ſwoje dźěcźi wſchědnje z
nimi wobdźělicź chcył? Kožane placki ma tuńſcho, ale te tak derje
njeſłodźa. A naſch wucžeŕ běſche tež pſchi wudźělenju tutych khětrje
ſkupy, a Jakubk a Mikławſchk žane njedóſtaſchtaj. Sedźecź bórzy
nawuknyſchtaj a z wuknjenjom ſo tež cžinjeſche, hdyž knjez wucžeŕ wſcho
tak lóhke cžinjeſche a rjenje powjedaſche, zo běſche wjeſelo na to
poſłuchacź a tež něſchto k tomu prajicź, nic jeno ze wſchitkimi w
cžródźe, ale tež ſam woſebje. A kak rjane běchu to ſmužki, kotrež wón na
wulku piſawu cžinjeſche a kotrež dźěcźi po nim na ſwojich piſawkach
napodobnjowachu a z wjeſołym wocžakowanjom pokazowachu.

Ale ſchto? póńdźemy dha z nimaj wſchědnje do ſchule a budźemy
wobhladowacź ſmužki a cžarki na piſawcy? abo kedźbowacź, kak dźěcźi
piſmik k piſmikej ſtajejo ſłowcžka wuprajecź wuknu? abó poſłuchacź na
wſchitke wěcki, kotrež ſo ſchulſkim rekrutam do hłowy ſchcźěpja? To
zawoſtajmy Swěrachec nanej. Tón doma ſwěru za tym hladaſche, ſchto
hólcaj w ſchuli wuknjeſchtaj a wjecžor jomu Jakubk a Mikławſchk na
pſchemo powjedaſchtaj, ſchtož ſtaj w ſchuli wuknyłoj, widźałej a
ſłyſchałej, a ſchto je ſo na pucźu ſtało a wſchitko, ſchtož ma za małoho
ſchuleŕka wažnoſcź. Na tym Měrcźin prawje a mudrje cžinjeſche, zo
wſchědnje něſchto cžaſa na to woprowaſche, zo by ſchulſke dźěła
wobkedźbował. Je to wulka pomoc za wucžerja, hdyž ſtarſchi na tajke
waſchnjo luboſcź k ſchulſkomu wuknjenju pokazaja. Měrcźin ſam nazhoni,
zo móže wot ſwojeju hólcow něſchtožkuli nawuknycź, ſchtož prjedy njeje
znał. Toho dla tež ženje na ſchulu abó wucžerja njeſwarjeſche a dźěſcźi
wot ſchule njewotdźeržowaſche.

A tu cžeſcź dyrbimy knjezej wucžerjej dacź, zo běſche wón z cyłej
wutrobu a duſchu wucžeŕ kſcheſcźanſkeje młodoſcźe. Njeběſche drje wyſoko
wucženy, ale znajeſche wſchitko, ſchtož k dobromu rozwucžowanju dźěcźi
ſłuſcha. We knjezu fararju pak mějeſche pſchecźelnoho radźicźerja,
kotryž jomu ze ſwojimi bohatymi nazhonjenjemi wſchelaku prócu
wolóžeſche. A dźěcźi khodźachu pola njoho rady do ſchule a nawuknychu za
krótke lěta to, ſchtož je k žiwjenju nuzne. Wot woſadnych běſche wón
cžeſcźeny a lubowany, dokelž běſche ſwěrny wucžeŕ a kſcheſcźanſki muž,
kotryž bě we ſwojim zadźerženju bjez poroka.

Jakubk a Mikławſchk rady do ſchule khodźeſchtaj. Jakubkej drje ſo w
ſpocžatku ſedźenjo jara ſpodobałe njeběſche, ale khwalby dla ſo
pſchewiny. A wuknjeſche a wotmłowjeſche derje, lěpje dyžli Mikławſchk.

Woſebje wjeſoły dźeń běſche za dźěcźi, hdyž knjez faraŕ do ſchule
pſchińdźe a tak rjane wěcki powjedaſche. Tež tudy dóſtawaſche Jakub
wjacy khwalby za ſwoje dobre wotmłowjenja. Wón lohcy nawukny, ſchtož
běſche nawdate a njetrjebaſche ſebi ſłowa požcźowacź. Mikławſch z
wjeſołoſcźu na wucžby a wukładowanja poſłuchaſche a zaſchcźěpjeſche ſebi
je hłuboko do wutroby. Joho wotmłowjenja běchu bóle kruchate a złamane,
njedoſpołne a njejaſne. Ale to dyrbimy prajicź: wón tola wjedźeſche,
ſchtož běſche wucžene a cžinjeſche pſchi wſchěm ſwoje prědkwzacźa a
zarjadowaſche ſwoje zadźerženjo po dóſtatych wucžbach. Schtož jomu do
pomjatka njeńdźeſche, namaka pola njoho tola měſto we wutrobje.

Wjeſelo cžinjachu dźěcźom tež wſchelake ſpěwki, kotrež buchu jim
powjedane a kotrež rady z hłowy nawuknychu. Tudy jedyn tajki dźěcźacy
ſpěwk ſobudźělu:

Hdże rjeṅſcho je, hacž w njebjeſach?

Tam ſłóncžko pucżik ma,

A hwěždki ſwěcźa w mrócžałkach,

Bóh ſam je zaſwěcźa.

Ja do njebjeſow módrych chcu,

Hdżež Jězus pſchebywa.

Tam běli jandżelkojo ſu,

Pſched nim ſej hrajkaja.

So wjeſela a zraduja

A ſłuža Jězuſej.

Na pěkne dżěcźi zhladuja

Z luboſcźu njebjeſkej.

Ja pěkne dżěcżo woſtacż chcu,

Jězuſa lubowacź:

Tak budu jandźelk we njebju

Tež z jandźelkami hracź.

Wulku prócu nałožowaſche wucžeŕ tež na nowolětne pſchecźa, kotrež dźěcźi
wucžeſche, a kotrež dyrbjachu doma ſtarſchimaj k nowomu lětej pſchecźa
napiſane pſchepodacź. Měrcźin ſebi tute piſma ſwěru khowaſche a naſpomni
je druhdy dźěſcźomaj, zo by jej k poſłuſchnoſcźi zbudźował. Smy ſebi
někotre tutych nowolětnych pſchecźow wotpiſali a chcemy je tudy
ſobudźělicź.

Nowe lěto pſchibližuje

So z najrjeńſchej nadżiju;

A zo Bóh je požohnuje,

Proſchu z nutnej wutrobu.

Wſchitke zbožo ze ſtrowoſcżu

Wón chcył hnadnje wudźělicź.

Ja pak z ródnej poſłuſchnoſcżu

Chcu wam luboſcź zapłacżicż.

* * *

Hdyž Bóh je nowe lětko dał

A na nas hnadnje pohladał,

Dha mamy wulku nadźiju

Na joho dalſchu dobrotu.

Wón wamaj hnadnje ſtrowoſcź da

A z njebjes pomoc podawa,

Zo wſchitke dżěło radżi ſo,

A pſcheminje waj njezbožo.

Ja chcu ſo wſchědnje polěpſchicż,

We dobrym ſtajnje dale hicź,

Chcu dżěłacż, wuknycż, poſłuchacż,

A za waj pacżeŕ wuſpěwacż.

* * *

Nam lětko dha zaſchło je zas!

Dźeṅ ſpěſchnje ſo k wjecžoru hnuje,

So njekomdźi, njewotpocžuje.

Tak khwatajcy miny ſo cžas!

Bóh ſwěrnje je zaſtarał nas

Ze žohn’wanjom, ze ſwojej hnadu,

Je wobarał zrudnomu padu,

Kaž dobry paſtyŕ nas paſł.

Dha dajmy jom’ za wſchitko cžeſcż!

My do joho rukow ſo damy

Na lětko, kiž zapocžinamy:

Wón ſam móže k zbožu nas wjeſcź.

* * *

Na kóncu lěta ſtaroho,

Hdyž nowe ſpocžinamy,

Na Boha ſpomṅmy luboho,

Zo hódny dżak jom’ damy.

Wón je nas žiwił, zaſtarał,

A wótcowſcy nas žohnował.

Tež na nowe ſej wuproſchmy,

Schtož cźěłej potrjebamy.

A wo to joho žadajmy,

Z cžimž duſchu zaſtaramy.

Wón rady lubje žohnuje,

Zo duſchi z cźěłom derje je.

A wamaj, ſtarſchej lubwanej!

Dżak wutrobny ja praju.

A hdyž mój dżak wſchomócny njej,

Na Boha nadżej ſtaju;

Zo wón waj luboſcż zapłacżi

We cžaſu a we wěcžnoſcżi.

Waj chcu ja lubwacż, poſłuchacź,

A Boha za waj proſycż.

We dobrym ſtajnje pſchiběracż,

We myſlach Boha noſycź.

Wot Boha budź nam žohnwane

A nowe lětko zbožowne.

* * *

Tajke pſcheměnjenja zbudźowachu luboſcź a ſpěch k wuknjenju. Tola mamy
ſwoju powjeſcź pokracžowacź. Ke mſchi hólcžkaj rady khodźeſchtaj a
běſchtaj tam kóždy krócź w prawym cžaſu, hižon prjedy zwonjenja. Jakub
rjenje ſpěwaſche a jomu ſo lubjeſche, hdyž móžeſche ſo pſchez druhich
ſłyſchecź dacź. Tež tale pſchiležnoſcź k dóſtacźu khwalby joho
wabjeſche. Mikławſch njemějeſche tak hladki hłós, ale za to cźim
wótriſche wȯcžko. A tak wón wſcho znajeſche, ſchtož běſche na wołtarju,
na klětcy abó na ſwjecźatach. Woſebje cźehnjeſche joho wutroba k
tabernaklej, hdźež ma Jězus we najſwjecźiſchim ſakramencźe mjez
cžłowjekami wobydlenjo. Ženje tam nimo njeńdźeſche bjez toho, zo by ſo
na koleno poklaknył. Woſebite wjeſelo mějeſche na tym, hdyž móžeſche
ſobu k wołtarjej ſłužicź. Jakub rady z cyrkwje khwataſche a wonka pſchi
durjach ſtejo ludźi wobhladowaſche. Mikławſch pak woſta dołho we cyrkwi
a modleſche ſo nutrnje.

We ſwjatym cžaſu adventa khodźeſche na jutnje a mějeſche wjeſelo na
zaſwěcźenych ſwěcžkach. Wo nich wón nanej prajeſche, zo ſu to wócžka
jandźelow, kotrež na Jězuſa hladaja. A cžaſto wón prajeſche: hdy bych ja
pjenjezy měł, dyrbjało ſo prawje wjele ſwěcžkow na wołtarju ſwěcźicź.
Tak hromadźeſche wón mjez ſobuſchulerjemi, a běſche jomu jara derje,
hdyž móžeſche hody božomu dźěſcźu dwě rjanej ſwěcžcy na wołtaŕ ſtajicź.

Za wutrobu ſtarſcheju běſche najbóle hnujacy tón dźeń, hdźež ſynaj po
dobrym pſchihotowanju prěni krócź k božomu blidu dźěſchtaj. A Měrcźinej
ſo ſkradźna ſylza we wocžomaj zyboleſche.

Tak běſche ſo ſchulſki cžas minył a wonej dobre wědomoſcźe nadobyłej.
Ale zjawniſcho ſo hižon dwoji pucż wutrobow pokazowacź pocža, hacž runje
běſchtaj wobej jene kubłanjo, jenu wucžbu dóſtałej. Zbožowne dżěcźi, kiž
maja dobroho, ſwěrnoho, kſcheſcźanſkoho wucžerja; zbožowniſche, kiž joho
ſłowa we wutrobje pſchijimaja a zakhowaja; najzbožowniſche, kiž je cžas
žiwjenja dopjelnjeja.

4.

Młode lěta.

Hdyž běſche w ſchulu wukhodźene, zapocža ſo cžas dźěła we ſtarſchiſkim
domje. A toho běſche nadoſcź wot ranja hacž do wjecžora. Jakub běſche
wuſchikny, kaž wſchudźom, tak tež tudy: lóhcy dźěło zapſchimny a dźěło
jomu wot rukow dżěſche. Tak jomu khwalba ſama pſchikhadźeſche. Ale pſchi
tymſamym dźěle rady dołho njewoſta, ale najradſcho pak to, pak tamne
cžinjeſche.

Mikławſch z wobſtajnoſcźu dźěłaſche, bjez hary a wulkoho ſpěcha, ale z
wěſtoſcźu, a ſkóncžnje běſche we prawym cžaſu hotowy a na dźěle ſo nicžo
wuſtajicź njehodźeſche. A žane dźěło njeběſche jomu pſchecźiwne a
woſtudłe. Tak ſo dźěławe dny minychu z dźěłom na polach a łukach, w
domje a w bróžni. A hólcaj roſcźeſchtaj a běſche widźecź, zo jimaj dźěło
tyje.

Měrcźin mějeſche na ſwojimaj hólcomaj ſwoje wjeſelo; jeno jena wěc jomu
trochu myſle cžinjeſche: Jakubowa nakhilnoſcź k wjeſołym towaŕſtwam.
Sama na ſebi drje tale wěc žane ſtrachi njemějeſche a nima, ale wobrocźi
ſo tola rady do ſchkody za toho, kiž jej hołduje. A toho dla dźeržeſche
Měrcźin ſwojej hólcow krucźe. Hdyž běchu w korcžmje rjeje abo hewak
wjeſoła hudźba, hrajeſche Jakubej cyła wutroba. Ale tón raj běſche za
njoho zamknjeny. Nan to njedowoli a njepuſchcźi pſchi tajkich
pſchiležnoſcźach hólcow ani na wjes. Wón prajeſche: „wjecžor ſłuſcha
ſkót do hródźe a dźěcźi do jſtwy.“ Jakub w kucźe ſedźo wuſchi
naſtajeſche, zo by tola někotre lubozne zynki piſkanja zaſłyſchał.
Někotre razy běſche ſkradźu cźeknył, ale nan běſche bórzy za nim. Prěni
krócź da jomu krute napominanjo, druhi krócź pak dźěſche z poſtronkom po
njoho a pſchihna joho domoj. Tak bě zwonkownje ſkludźeny, ale hacž tež
we wulrobje? Macź drje chcyſche joho zamłowjecź, prajicy, zo nicžo
njeſchkodźi, hdyž młody cžłowjek trochu do ſwěta wukhadźa. Ale Měrcźin z
krótka wotrězny: „Bjez toho móže cžłowjek tež žiwy bycź.“ A tak
dyrbjeſche macź změrom bycź a Jakub ſo do nanoweje wole podacź.

Lětka ſo minychu a cžas wojeŕſtwa ſo ze ſpěſchnymi krocželemi bližeſche.
Macż mějeſche telko ſtaroſcźow, zo w nocy ſpacź njemóžeſche. Nihdy
njechaſche ſwojej ſynow we wojeŕſkej kwakli widźecź. Ze ſwojim
žałoſcźenjom wobcźežeſche ſynomaj wutrobu, a podarmo Měrcźin
tróſchtowaſche. Tak pſchińdźe dźeń, hdźež dyrbjeſchtaj do měry hicź.
Macź móžeſche ſo lědym wot njeju dźělicź a cžinjeſche, hako byſchtaj do
wěſteje ſmjercźe ſchłoj. Cyły dźeń khodźeſche kaž w błudźe po domje.
Njemóžeſche docžakacź, zo by wjecžor był a ſynaj domoj pſchiſchłoj, a
tola ſo zaſy bojeſche, zo móhłej hako wojakaj pſchińcź. Jeje bojoſcź ſo
jeno z połojcy dopjelni: Mikławſcha běchu puſchcźili, ale Jakub běſche
woſtał.

Nětko hakle ſo žałoſcźenjo a ſkorženjo zapocža: wona chcyſche z
wěſtoſcźu wjedźecź, zo Jakub tule dracžinu njepſchetraje. Měrcźin
rycžeſche napſchecźo a prajeſche, zo ſebi pola wojakow nichtó ſtawy
ſkóncowacź njetrjeba; kuſk porjada nawuknycź pak nikomu njeſchkodźi;
ſchtóž chce dobry kſcheſcźan bycź, móže to tež pola wojakow woſtacź; a
ſpytowanja cžłowjek wſchudźom namaka. Ale Swěrachowa njedaſche nicžomu
płacźicź a ſtonaſche bjez pſcheſtacźa a da ſo ſkóncžnje do płakanja a
měnjeſche, zo žaneje luboſcźe k ſwojomu dźěſcźu nima.

Tak Měrcźinej nicžo njewoſta, hacž hólca wot wojakow wukupicź. Nichtó
njeběſche wjeſelſchi, hacž Jakub, kotrohož wojerſka ſłužba ſcherjeſche.
Wojeŕſku draſtu wſchak budźeſche ſebi lubicź dał.

Hólcaj běſchtaj doroſcźenej a nětko jimaj nan wjacy ſwobody dawaſche,
prajicy: nětko móže tu rozom bycź a njech wuknjetaj, ſamej na ſwojimaj
nohomaj ſtacź. A Jakub to tež ſpěſchnje cžinjeſche. Běſche rycžny,
khrobły a rady widźany towarſch. Kóždomu po hubje rycžeſche, wjedźeſche
ſwoje zmyſlenjo zahładźowacź a móžeſche ſo derje do ludźacych waſchnjow
namakacź. Wón wjele wjedźeſche a hiſchcźe wjele wjacy powjedaſche.
Pjenjezy tež mějeſche, dokelž doma liſchki honjeſche.

Jomu ſo zdaſche, zo po cyłych Serbach jomu runjecźa pachoła njeje. A wón
daſche to tež tym zacžuwacź, kotſiž telko njemějachu abo tola
njerozmjetowachu, kaž wón.

Do cyrkwje wón porjadnje khodźeſche, dokelž nan na to krucźe dźeržeſche.
Tež wón pilnje ſobu ſpěwaſche, a lubowaſche najbóle tajke hłoſy, kiž
maja wjacy žiwjenja. Wón měnjeſche, zo tajki ſpěw bóle do ſtawow dyri.
Najmjenje ſo jomu ſpěwanjo róžowca ſpodobaſche a wón chcyſche pſchi tym
najradſcho wuſnycź. Tež prědowanja jomu najbóle trochu dołho trajachu.

A Mikławſch? Tón běſche bóle cźichi a njerodźeſche wo wjele towaŕſtwa.
Wón rycžeſche runje won a njewjedźeſche telko žortow a tryſkow. Haj,
Jakub ſebi z nim druhdy žorty zehna. Mikławſch to cžujeſche a druhdy
ſkradźnu ſylzu ronjeſche, ale ženje ſo na njoho njewobcźežowaſche.

Do cyrkwje rady khodźeſche a wjeſeleſche ſo cyły tydźeń na njedźelu. W
božich ſłužbach mějeſche najwjetſche wokſchewjenjo. Njedźela ſo jomu
pſchecy jara khětſe miny. Njedźelſke popołdnjo a na wjecžorach, hdźež
domjacoho dźěła njemějeſche, ſyny ſo za blido a cžitaſche w knihach.
Najbóle to wobžarowaſche, zo wjacy ſerbſkich knihow dóſtacź njemóže. A
cžomuž běſche ſo w młodoſcźi pſchiwucžił, tomn woſta hacž do ſmjercźe
ſwěrny: nowe ſerſke knihi namakachu we nim wěſtoho kupca a
najpilniſchoho cžitarja. Tak ſo ſta, zo běſche wón nic jeno we bójſkich
a kſcheſcźanſkich wěcach derje wobkrucźeny, ale tež we ſwětnych
naležnoſcźach bóle nazhonjeny, hacž by to pola njewucženoho burſkoho
cžłowjeka pytał.

5.

Nawožeńſtwo.

Swěrachowa pocža z lětami khorowata bycź a tež Měrcźin pſchi dźěle
wuſtawaſche. Toho dla chcyſchtaj ſo k měrej ſynycź a hoſpodaŕſtwo ſynej
pſchepodacź. Po wjele wuradźowanjach bu wucžinjene, zo ma Jakub kubło
dóſtacź a ſo woženicź. Ale to cžinjeſche wjele hłowułamanja, koho by
ſebi wzał. Běſche cźežko radźicź a wuběracź, kotra bě najrjeńſcha a
najbohatſcha była. Kotraž ſo ſtarſchimaj ſpodobaſche, njeběſche Jakubej
prawa, a kotraž ſo jomu lubjeſche, njeſpodobaſche ſo ſtarſchimaj. A tak
ſo ze žeńtwu dlějeſche a ludźo mějachu ſwoju nuzu z rycžemi a hudanjom,
z braſchcženjom a wotradźowanjom.

Tola njenadźicy ſo njewěſtoſcź ſkóncži. Jakub běſche we Mukowje pola
wuja na kermuſchi a na rjejach zezna Rukacžec Marju a ta ſo jomu
ſpodobaſche. A wón njeběſche ze ſlepym wócžkom hladał; pſchetož wona
pſchetrjecheſche wſchě druhe holcy: běſche rjana a rjenje zroſcźena a
licžka mějeſche cžerwjene, rjeńſche hacž hdyž bychu barbjene byłe. Jeje
waſchnjo běſche jara hładke a pſchiſtojne. Běſche wjele lět w měſtach
ſłužiła a draſcźena běſche pół wjeſna, pół měſchcźanſka. A rycžecż
móžeſche tak rjenje a rjejwacż hiſchcźe wjele lěpje. Jakub cyły wjecžor
z njej rjejwaſche a njepuſchcźi ju z wocžow. Kaž ſo zdaſche, tež wona
rady z nim rjejwaſche.

„Tu abó žanu!“ rjekny Jakub jducy domoj. Nazajtra zjewi macźeri ſwoje
myſle a wjedźeſche jej tak rycžecź a powjedacź, zo běſche wona bórzy na
joho bok. Nětko dyrbjeſche ſo hiſchcźe nan za to dobycź. Wjedźeſchtaj,
zo to trochu cźežcy a pomału póńdźe, ale ze zhromadnymi mocami
měnjeſchtaj joho tola pſchedobycź.

A Měrcźin woprawdźe z hłowu wijeſche a njechaſche nicžo wo tajkej
njewjeſcźe wjcdźecź: „Njewjeſta, kotruž ſebi na rjejach namakaſch, njeje
wot Boha póſłana, a mandźelſtwo, kiž je ſo z rjejemi zapocžało, nima
božoho žohnowanja.“ Na tajku rycž pocža Swěrachowa Rukacžec Marju
khwalicź, a Měrcźin khwilu na jeje rycže poſłuchaſche. Skóncžnje rjekny:
„Schto, tajku měſchcźanſku pocpulu chce ſebi wzacź? To by rjane
hoſpodarſtwo było: do cźežkoho dźěła ſo tajkej njecha. Cyły dźeń pſched
ſchpihelom ſtacź a włóſki hładźicź a fałdki runacź, to ſkerje dokonja.
Tajku móhł na khanepeju po domje noſycź a do ſchkleńcžanoho khamorcžka
ſtajicź, kaž ſwjecźatko. Na deſchcźik njeſmě, hewak rozmoka, kaž
poprjancowa pópka. Chce knjeni bycź a nic burowka. Wſcho je a wſchitko
móže, ale cžas žiwjenja njebudźe dobra burſka hoſpoza. A to je zapocžatk
njeſpokojnoſcźe a njepokoja.“

Macź zaſy měnjeſche: „Waricź móže; to je w měſcźe nawuknyła, lěpje hacž
žana holca na wſach. A to je wažna wěc we domje. Wſcho druhe ſo po cžaſu
da a burſke dźěło ſo bórzy nawuknje. Ja jeno chcu wjedźecź, ſchto ty
pſchecźiwo tej holcy maſch.“

Měrcźin nicžo njewotmłowi, ale dźěſche mjerzaty won a na polo a poduſy
ſwoje mjerzanjo pſchez wobhladowanjo rjanych zahonow, na kotrychž ſo
młode žitka zelenjachu.

Doma pak běſche wot toho dnja mrócžne wjedro. Wſchudźom běchu
pokhmurjene woblicža a krótke wotmłowjenja a žane wjeſołe powjedanjo
njechaſche ſo wjacy radźicź. Jakub hłowu powſcheſche a macź bórcžeſche a
Mikławſch njemóžeſche nikomu prawje ſtupicź. Tak to hiſchcźe ženje pola
Swěrachec było njeběſche.

A ſchto běſche kónc? Měrcźin dyrbjeſche do žeńtwy zwolicź. A tak ſo
napraſchowanja pola Rukacžec ſtachu a wotmłowjenjo běſche ſpokojace. A
tak bu ſlub a kwas a Jakub pſchiwjeze ſebi Rukacžec Marju hako młodu
mandźelſku na Swěrachec kubło. A wſchěm ſo jara lubjeſche.

6.

Młode mandźelſtwo.

Schto, je dha Měrcźin wopak měł? Pola młodych Swěrachec ſo wſchitko hacž
na najrjeńſcho cžinjeſche. Nichtó njeběſche ſpěſchniſchi dyžli Marja. Ta
jeno tak po domje lětaſche a běſche wſchudźom prěnja a poſlednja. W
domje bu wſchitko na rubo zwobrocźane; pſchetož Marja chcyſche wſcho
rjane měcź. Tohodla proſcheſche Jakuba jara rjenje, zo by tola nowe
domſke natwarił a ſtare zpotorhał, dokelž ſo w ſtarym hibacź njemóžeja.
Jakub do toho zwoli, hacž runje jomu ſtarſchej wotradźeſchtaj. Rjane
twarjenjo bu ſtajene a nutſka rjenje wuhotowane, zo běſche wjeſelo, na
to hladacź.

Tež hewak běſche wjeſołe žiwjenjo. Doma bu wjele pjecžene a warjene,
cžohožkuli ſo jim zachcy. Kwaſa žanoho njepſchepuſchcźichu, hdźež běchu
proſcheni. Cžaſto jědźeſchtaj do měſta na hoſcźiny a bale, dokelž Marja
wjedźeſche, zo je tam wſchitko bóle „fajn,“ dyžli na wſach. Zo
dyrbjeſche ſo k tomu rjany wóz a grat kupicź, njetrjebam hakle prajicź.
Nětko hakle móžeſchtaj ſo mjez ludźimi prawje widźecź dacź.

Pſchi tym woſta dźěło na bok a Marja njemějeſche khwile, za
hoſpodaŕſtwom hladacź. A cželedźi ſo tež prawje ſpodobacź njechaſche,
dokelž dwoje blido wjedźechu. Mikławſch běſche hižon w prěnim lěcźe
wótcowſki dom wopuſchcźił a na ſłužbu cźahnył. Stary Měrcźin ſo
prȯcowaſche, po mocach k lěpſchomu ſyna dźěłacź a hoſpodaŕſtwo w dobrym
rjedźe zdźeržecź; ale dwaj porucžerjej w jednym domje derje njecžini.
Měrcźinej ſo wſcho njelubjeſche, dokelž do prědka hladaſche a widźeſche,
zo to k dobromu njepowjedźe. Hdyž něſchto prajeſche, dóſta njelube
wotmłowjenjo. Macźeri zatyka Marja hubu z dobrymi kuſkami, a tohodla
wona najmjenje napſchecźo rycžeſche.

Dwě lěcźe běſchtaj Jakub a Marja w mandźelſtwje, hdyž jimaj Bóh ſynka
wobradżi. To bě wulke wuradźowanjo wo kmótrach, kotrychž chcychu ſebi
proſycź. Jakub a Marja chcyſchtaj ſchtyrjoch měcź a baba jimaj
pomhaſche. Ale ſtary Měrcźin krucźe napſchecźo tomu rycžeſche a
zaſtawaſche ſtare waſchnjo, hdźež ſo jeno tſjo kmótſa proſchachu. Baba
měnjeſche: „Nětko najbóle ſchtyrjoch bjeru; to je wjetſche towaŕſtwo a
wjacy žiwjenja.“

Měrcźin tomu napſchecźiwi: „Wſchak wóndanjo knjez faraŕ na to ſwarjeſche
a prajeſche, zo to trjeba njeje, ale lěpje je, hdyž ſo pſchi ſtarym
dobrym waſchnju woſtanje.“

Z kóncžojtej hubu wotmłowi baba: „Ach, ſchto dha cźi wjedźa, ſchto je
pola ludźi waſchnjo!“

Měrcźin rjekny: „To wſchak wón wě, ſchto je waſchnjo. A ja mam tež za
to, zo je pſchi tak ſwjatym ſkutku tajke do porow ſtajenjo k
najmjeńſchomu njepſchiſtojna wěc.“

Zaſy prajeſche baba: „Ach, tam ſo tola nicžo złe njeſtanje.“

Měrcźin jej wotmłowi: „To nic; ale to ſtajne „wón a wona“ ſo tola njeſmě
w cyrkwi polěkowacź. Wyſche toho je to tajke cuze poněmſke waſchnjo,
kotrež Serbej njepſchiſteji.“

Tu wali ſo Jakub do rycže a rjekny: „Njech je cuze abó njecuze waſchnjo;
ja ſó za tym njepraſcham. Ale mi ſo němſke waſchnja lubja, kaž ſym je w
měſcźe widźał a Marja je tež prajiła, zo „gebildet“ ludźo na to
njehladaja, ſchto ſu za dźěda a wowku něhdy cžinili. Pſchi tym woſtanje:
ſchtyrjo kmótſa budźeja.“

A běchu ſchtyrjo kmótſa, wupikani Němcy z měſta, w rukajcach a z
richelemi; ale Serbjo běchu byli a rycžachu jara němſki, ale jich
waſchnjo a zadźerženjo njeběſche runje najpſchiſtojniſche. Měrcźinej ſo
w tutym towaŕſtwje dołho njeſpodobaſche, a wón ſo w prawym cžaſu zhubi.

Schtož Měrcźina najbóle boleſche, běſche to, zo ſo kſcheſcźanſke
žiwjenjo bóle a bóle ze ſwójby zhubjowaſche: na pacźerje ſo
njedźeržeſche a njedźele buchu jara popołojcy ſwjecźene. A napominanjo
nicžo njepomhaſche.

Małoho Jurka mějachu za pſchiboha, kotromuž ſo wſchitka wola cžinjeſche,
a hdyž Měrcźin něſchto do toho praji, dóſta wot Marje wotmłowjenjo, zo
ma ſo z dźěcźimi mazniſcho wobkhadźecź, dyžli to wonka na kraju cžinja.

Schto dźiw, zo ſo wutroby we Swěrachec domje pſchecy bóle rozeńdźechu!
Jakub běſche pſchecy lóžſchoho waſchnja był, ale pſchez Marju bu hakle
tak prawje zawjercźany; Měrcźin a Hana pak ſpocžinaſchtaj zacžuwacź, zo
je wumjeńkaŕſki khlěb — jěrki khlěb.

7.

Na žiwnoſcźi.

Mikławſch běſche ſo k buram pſchiſtajił, hdyž ſo jomu doma wjacy
njeſpodobaſche. A to njeběſche jomu k ſchkodźe. Joho hoſpodaŕ běſche
rozhladny a nazhonjeny muž a Mikławſch pola njoho něſchtožkuli nawukny,
ſchtož doma widźał njeběſche. Dźěłacź dyrbjeſche, ale to Mikławſchej
cźežko njeběſche. Wokoło łazycź njeſmědźachu a to Mikławſch ženje cžinił
njeběſche. Wobkhadźowanjo běſche pſchecźelne a to Mikławſchej najbóle
derje cžinjeſche; pſchetož tak běſche to doma tež měł. Cželedź woſta tam
rady a tež Mikławſch njepytaſche ſebi druheje ſłužby. Joho jenicžki
wukhad běſche do cyrkwje abo domoj k ſtarſchimaj, na kotrymajž z cyłej
wutrobu wiſaſche a to nětko hiſchcźe bóle hacž prjedy, hdyž běſche
ſtajnje wokoło njeju. A njemějeſche žaneje winy, ſwojimaj ſtarſchimaj z
wocžow a z pucźu hicź, dokelž běſche cžeſtnje a bjez poroka žiwy.

Dźeſacź lět běſche pola Maſchkec ſłužił a tam tak pſchiwuknył, hako by
doma był. A wſchitcy joho hako podwolnoho, ſprawnoho, bohabojaznoho
cžłowjeka lubowachu. Ale tam njeběſche za njoho wobſtajny ſtatok.
Pſchetož běſche ſebi njewjeſtu zhladał a chcyſche ſwoje hoſpodarſtwo
załožicź. K ſwojim pjenjezam, kiž běſche z kubła dóſtał,
pſchihromadźowaſche dań a pſchikładowaſche kóžde lěto něſchto wot
ſwojeje mzdy. Z kubła njeběſche wjele dóſtał, dokelž dyrbjeſche ſo
Jakubej pſchewzacźo wolóžicź. A Mikławſch ſo z toho njerudźeſche, dokelž
joho wutroba njeběſche ženje na pjenjezach a cžaſnych kubłach wiſała.
Toho dla njehladaſche pola njewjeſty na kubło a bohatoſcź, ale na dobre
pocžinki. A te mějeſche Hołdźic Madlena nadobnje. Wot ſtarſcheju běſche
nanajlěpje kubłana a jimaj we wſchěm poſłuſchna. Zahe běſche na ſłužbu
cźahnycź dyrbjała, dokelž doma na žiwnoſcźi njeběſche doſcź dźěła za
nju. Macź běſche ju k burej pſchiſtajiła a tam woſta Madlena cyły cžas
ſwojeje ſłužby. Dźěłacź nawukny a njebojeſche ſo žanoho dźěła. Woſobna
njekhodźeſche, ale ródna a cžiſta. Jeje pſchiſtojne waſchnjo ſo
wſchitkim lubjeſche. Tule dha běſche ſebi Mikławſch zhladał a
ſtarſchimaj běſche to prawje. Ze žeńtwu njebudźiſchtaj khwatałej, ale
Madleniny nan wumrje a macź běſche khorowata. Toho dla dyrbjeſche
Madlena žiwnoſcź na ſo wzacź, kotruž běſche jej nan hižon za žiwjenjo
zapiſacź dał. Tak dyrbjeſchtaj Mikławſch a Madlena ſłužicź pſcheſtacź a
ſtachu ſo pſchihotowanja k kwaſej. Mikławſch ſo w tutym cžaſu hiſchcźe
wjacy, dyžli prjedy, w cyrkwi modleſche, zo by ſebi wot Boha žohnowanjo
wuproſył, bjez kotrohož žane mandźelſtwo zbožowne bycź njemóže.

Kwas bu bjez wulkeje hary a ropota na jednore waſchnjo ſcžinjeny. Tak bu
Mikławſch žiwnoſcźeŕ na Hołdźic žiwnoſcźi we Hróſchicach. Wón rozomnje
hoſpodarjeſche a wjedźeſche ſebi ſwoju wěcku w rjanym porjedźe dźeržecź.
Pola njoho ſo prawje zjawnje pokaza, zo móže cžłowjek na žiwnoſcźi
zbožowniſcho a bóle bjez ſtaroſcźe a mjerzanja hoſpodaricź, dyžli na
wulkim kuble, hdźež dyrbiſch ſo wjele na cuzych ludźi ſpuſchcźecź.
Mikławſch a Madlena běſchtaj hromadźe žiwej, kaž ſo kſcheſcźanſkim
mandźelſkim pſchiſłuſcha, w luboſcźi a pſchezjednoſcźi. W jeju domje
njeběſche žanoho njeluboho ſłowa ſłyſchecź a jěre, kiſałe woblicža ſo
tam ženje njepokazowachu. Stara Hołdźina bu ze wſchej ſwěru a luboſcźu
zaſtarana. Hacž runje w hoſpodarſtwje nicžo pomhacź njemóžeſche, ale
ſwojeje khoroſcźe dla ſama wjele wothladanja trjebaſche, dha ſo młodej
tola ženje njewobcźežowaſchtaj a nježadaſchtaj jeje ſmjercźe, dokelž
běſchtaj pſcheſwědcženej, zo ſebi pola Boha myto pſchihotujetaj, hdyž
bědnym ſtarſchim luboſcź cžinitaj. Toho dla tež wutrobne ſylzy
płakaſchtaj, hdyž zemrjetu macź k rowu pſchewodźeſchtaj. Dom zdaſche ſo
jimaj zapuſcźeny bycź, hdyž tam ſtaru macź wjacy njemějeſchtaj.

Kak wjele hinak běſche to we Hróſchicach na žiwnoſcźi, hacž we
Traſchowje na kuble. Tam běſche njepſchezjednoſcź a zwada doma, pak z
cželedźu, pak mjez mandźelſkimaj. Woſebje njelubje zakhadźachu z
wumjeṅkarjomaj. Tymaj bu wottorhowane a wotcźahowane, hako by to
dyrbjało wobohacźicź. A hubjeńſcho hiſchcźe bu, hdyž bě ſtara Swěrachowa
wumrjeła. Nětko běſche Swěrach cyle wopuſchcźeny. Schtož ſebi ſam
ſcžini, to mějeſche ſcžinjene. Wot młodeje Swèrachoweje njetrjebaſche
žaneje pomocy hladacź, ta mějeſche ze ſobu a ze ſwojim Jurkom pſchewjele
cžinicź. Njemóžachu docžakacź, zo by tež wón nohi zwrócźił. Ale dokelž
ſo to njeſta, dźěſche ſo wbohomu ſtaromu mužej dźeń a hórje. To běchu
cźežke cžaſy za nanowu wutrobu a cźim cźežſche, dokelž běſche nan
Jakubej rjane kubleſchko bjez dołha pſchepodał. A nětko jomu kuſka
ſuchoho khlěba njepopſchejachu. A to w ſuſodſtwje žana potajnoſcź
njeběſche a kóždy mějeſche Jakubej za zło, zo ſo tak wot ſwojeje žony
napſchecźo ſtaromu nanej ſchcźuwacź da. A budźe na kuſkach, kiž ſo
wumjeńkarjej wottorhnu, bože žohnowanjo wotpocžowacź?

Zyma ſo hižon pſchibližowaſche a ſtary Swěrach ze zrudobu do
pſchichodnoſcźe hladaſche. Kak bojeſche ſo dołhich nocow a kak
mjerznjenja, pſchetož do wumjeńkaŕſkich kachli bu mało drjewa dawane.
„Ach, hdyž by jeno zaſy ſkoro cźopłe nalěcźo było, abó najlěpje, hdyž
bych tam był, hdźež je moja Hana woteſchła. Ach Božo! ja njecham na
ſwojoho ſyna pola Tebje ſkoržicź; ale ſmil ſo nade mnu a wumóž mje z
mojoho hubjenſtwa.“ Takle wón cžaſto zrudnje pſchi ſebi zdychowaſche. A
Bóh wuſłyſcha joho próſtwu, ale na cyle hinaſche waſchnjo, hacž běſche
ſebi ſtary Měrcźin myſlił.

Junu wjecžor ſedźeſchtaj Mikławſch a Madlena hromadźe za blidom a
Mikławſch něſchto z rjanych knihow cžitaſche. Wonka pak wětr howrjeſche
a mjetaſche prěni ſněh do woknow. W kachlach cźopły woheńcžk
praſkotaſche a we jſtwje běſche prawje derje. Mikławſch běſche w
cžitanju pſcheſtał a chcyſche wot blida ſtanycź. Tu pocža Madlena z
trochu bojaznym hłoſom: „Mikławſcho! Twój nan by tola pola nas ruma měł.
Tam je tola wſchitkim na pucźu. Jěſcź mamy a kucźik je tu tež wyſche.
Stary cžłowjek wjele njetrjeba, hacž kuſk ſcźerpnoſcźe. Mojej ſtarſchej
ſtaj zemrjetej. Tak njech je wón pola nas na wumjeńku.“

Z hnutej wutrobu rjekny Mikławſch: „Haj, to wſchak ſym ſebi tež hižon
mjelcžo pſchi ſebi myſlił, zo by to ſchło. Hdyž je to tebi prawje, tam
hižon jutſe póńdu.“

A Mikławſch dźěſche do Traſchowa k Swěrachecom a zjewi, ſchto chce
cžinicź. A cźi jomu jara njewobarachu, hacž runje měnjachu, zo nan pola
nich žaneje nuzy nima a nichtó jomu žaneje kſchiwdy njecžini. A ſtary
Měrcźin? Tón wopuſchcźi z cźežkej wutrobu ſtatok, na kotrymž běſche ſo
narodźił a wotroſtł, hdźež běſche ſo prócował a dźěłał, hdźež běſche
ſebi wotpocžink na ſtary dźeń nadźał. Pomału krocžeſche zboka Mikławſcha
a njemóžeſche žanoho ſłowa prajicź. Hakle, hdyž do Hróſchic pſchińdźe a
Madlena joho pſchecźelnje witaſche, pſchedrěchu ſo jomu ſylzy a wón
płakaſche kaž małe dźěcźo. Ale žane wokomiknjenjo njeje ſo kał, zo je ſo
do Hróſchic pſchecźahnył; pſchetož Madlena běſche wokoło njoho, hako by
wón jeje nan był. Někotre lětka běchu takle hromadźe žiwi, hdyž cžas
dźělenja ſo bližeſche. Prjedy ſwojeje ſmjercźe prajeſche jimaj Měrcźin:
„Mojej dźěſcźi! Bóh njech wamaj tudy na zemi a něhdy we wěcžnoſcźi
płacźi, ſchtož ſtaj na mni cžiniłej.“ Tak wón cźiſche wuſny.

Z nim běſche bože žohnowanjo widźownje do jeju domu zacźahnyło a tele
žohnowanjo njewotſtupi po joho ſmjercźi wot njeju. Ach, wěſcźe wón
pſched božim trónom za njej proſcheſche, a Bóh joho proſchenjo
wuſłyſchowaſche.

8.

Na wumjeńku.

Zaſy ſu ſo lěta minyłe. Pola Swěrachec we Traſchowje pak je njeměr a
njepokoj pſchiběrał. Jurk roſcźeſche we połnej woli a z wobožnoho Jurka
bu njecźeſany Jurij, połny worakawſtwa a njeduſchnoſcźe. Ale ſtarſchej
to na nim njewidźeſchtaj, ale mějeſchtaj ludźom prawje za zło, hdyž ſo
na jeju ſyna hórſchachu. Hdyž dyrbjeſche nan za njoho dółh płacźicź, dha
drje poſwari, ale macź wſchitko zahładźeſche a ſwojoho Jurja
zamłowjeſche. A hdyž běſche macź wumrjeła, zamłowjeſche ſo Jurij ſam a
to nic na najmazniſche waſchnjo. Nanowa ſlepa luboſcź woſta ſlepa.

A Jurij myſleſche na žeńtwu. Njewjeſtu běſche ſebi w měſcźe zhladał,
rjenje wupikanu klanku. Běſche wjele woſobnych wěcow nawuknyła a
rycžeſche cuze rycže, ale ſłowa ſerbſki njerozemjeſche. A ludźo chcychu
prajicź, zo nuza k kwaſej cźěri.

Jakub woteda Jurjej kubło a wucžini ſebi mały wumjeńk, zo tola ſynka
wobcźežił njeby. Hacž ſo toho kacź njebudźe?

Jurij dołho na kuble njehoſpodarjeſche. Joho žona nicžo wo burſtwje
njerozemjeſche a na kraju ſo jej njeſpodobaſche. Po měſcźe ſo jej
ſtyſkaſche. Skóncžnje narycža Jurja, zo kubło pſcheda a z pjenjezami do
měſta cźehnjeſche. Kubło kupichu cuznicy a rozpſchedachu, ſchtož móžachu
pſchedacź; zbytne wurězane kubleſchko pſchedachu někajkomu horakej, a
wjeſelachu ſo, zo ſu zaſy Serba truhnyli.

Tak běſche Jakub pola cuzych ludźi na wumjeńku, a wumjeńk běſche tak
ſnadny, zo na žane pół lěta njedoſahaſche. Tu naſtachu Jakubej cžaſy
tradanja a nuzy a cźiſchcźachu joho cźim bóle, dokelž běſche ſebi prjedy
wſchitko popſchał, cžohož běſche ſo jom zachcywało. Woſrjedź tutoho
zrudnoho tradanja pocža ſo na ſwojoho nana dopomnjecź a ſpominaſche na
nuzu, kotruž běſche pſched lětami ſwojomu nanej tradacź dał. Kak
wobžarowaſche nětko ſwoju prjedawſchu zaſlepjenoſcź, ale to jomu mało
pomhaſche; pſchetož za njoho běſche wſchitka nadźija zhubjena. Ani ſylzy
ani złobjenjo jomu nicžo njepomhaſche a joho tyſchnoſcź njewolóžeſche.

A tola běſche runje tale nuza za Jakuba woſobny dar boži; pſchetož wona
zhibowaſche joho twjerdu hłowu a rozmjehcžeſche joho zaſkorjenu wutrobu.
Jakub pocža, ſchtož běſche jomu prjedy zrědka hdy do myſlow pſchiſchło,
na wěcžnoſcź ſpominacź a w pſchitomnym horju ſo bojecź pſchichodnoho
hněwa božoho. A wón rozpominaſche wucžby, kiž běſche w młodych lětach
ſłyſchał, ale w dobrych dnjach něhdźe do kucźika ſwojeje wutroby
zeſtorkał. Nětko hakle ſkhadźeſche ſymjo, kotrež běſche tak dołho
zahrjebane ležało a Jakub cžinjeſche pokutu a nawukny, ſwój kſchiž ze
ſcźerpnoſcźu noſycź. Je ſnadź duſcha zemrjetoho nana to wot Boha
wuproſyła? — —

Hiſchcźe junu zaſwěcźi Jakubej ſłónco cžaſnoho zboža. Njenadźicy
pſchińdźe joho bratr Mikławſch k njomu a rjekny: „Luby bratſe! ſchto dha
tudy nuzu cźerpiſch, hdyž móžeſch pola mje bjez ſtaroſcźe na ſwoju
ſmjercź cžakacź? Pój zo mnu a chcu z tobu dźělicź, ſchtož mam. Bóh je
mje žohnował a namaj budźe doſahacź. Njepraj nicžo a pój.“ A Jakub da
Mikławſchej ruku a hromadźe dźěſchtaj do Hróſchic.

Jakubowa ſwěrna Madlena ſpaſche hižon w rowje a dokelž žanych dźěcźi
njemějeſchtaj, woteda Jakub žiwnoſcź Madleninej młódſchej ſotſe a
móžeſche ſo z Mikławſchom z tym derje žiwicź, ſchtož běſche ſebi w cžaſu
ſwojoho hoſpodarjenja wuzbytkował. Tež za cyrkej wuſtaji wón rjany
pjenjez, kaž běſche w ſwojej młodoſcźi ſebi cžaſto wotmyſlił.

Wſchědnje dźěſchtaj wumjeńkarjej hromadźe do božoho domu, kaž běſchtaj
to něhdy hako dźěſcźi cžiniłej a bratrowſkej luboſcźi cžakaſchtaj na
ſwoju ſmjercź. O kak rjenje a luboznje je, hdyž bratſa hromadźe bydla!

Nětko Jakub a Mikławſch na kerchowje porno ſebi wotpocžujetaj a Bóh daj,
zo ſo tež w njebjeſach hromadźe zradujetaj.

Njeſwěrnoſcź ſo ſamu bije.

W cžaſu tſicycźilětneje wójny (1618—1648) bydleſche w Thüringach zemjan
na ſwojim hrodźe. Hdyž běſche zhonił, zo ſo rubježni Schwejdojo joho
wobſedźeńſtwu bliža, wza ſwoje pjenjezy a najwoſebniſche wěcy, zo by z
nimi do wobtwjerdźenoho měſta cźeknył. Dokelž pak mějeſche jeno jedyn
wóz doma a wjele cžaſa k cžakanju njeběſche, dyrbjeſche dźěl ſwojoho
ſlěbornoho ſudobja w hrodźe woſtajicź. Zo pak tele drohe wěcy njebychu
Schwejdam do rukow padnyłe, ſkhowa je do dubowoho kaſchcźa, zo by je w
pincy zahrjebał. Dokelž pak cźežki kaſchcź njemóžeſche ſam do pincy
donjeſcź, zawoła ſebi ſwojoho ſchoſarja a rjekny jomu: „Chcu ſwój hród
wopuſchcźicź, pſchetož Schwejdojo bychu mi wſchitko wumocowali. Hdyž pak
ja cźeknu, myſla ſebi, zo ſym wſchitko ſobu wzał, a njebudźeja tu wjele
pytacź. Njeměniſch tež tak?“ Schoſaŕ jomu ſwědcžeſche. — Knjez prajeſche
dale: „Dokelž njemóžu wſchitko ſobu wzacź, chcu ſwoje ſlěborne ſudobja
tudy woſtajicź a w nocy, hdyž wſchitko ſpi, do pincy zahrjebacź.“

Schoſarjej běſche prawje a zahrjebaſchtaj kaſchcźe ze ſlěbrom. Pſched
woteńdźenjom poda knjez ſchoſarjej tſi złote a porucži jomu, zo by
pokład derje wobhladał.

Hdyž běſche knjez wotjěł, pocža w ſchoſarju žadoſcź za tutym ſlěbrom
ſkhadźecź a wón pſchi ſebi wjele pſchemyſleſche, kak móhł tute wěcy na
ſo ſcźahnycź. Mjez tym pſchińdźechu Schwejdojo na hród a woſtachu tam na
hoſpodźe. Schoſaŕ dawaſche jim jěſcź a picź, ſchtož jeno chcychu.

Junu wjecžor ſedźeſche wojeŕſki wyſchk ſam ze ſchoſarjom a wopraſcha ſo:
„Prajcźe mi tola, hacž je waſch knjez wſchitke ſwoje wěcy ſobu wzał? Ja
to njemóžu wěricź.“ Schoſaŕ jomu wo druhich wěcach rycžecź pocža, ale
wyſchk rjekny krucźe: „Njewěſcźe, zo mam ſrědkow doſcź, was k rycži
mocowacź?“ Schoſaŕ jomu wotmłowi: „Haj, hdyž bych pytacź ſměł, bych
ſnadź to abó tamne namakał.“ „A ſchto wam zadźěwa, zo njemóžecźe
pytacź?“ Schoſaŕ rjekny: „Boju ſo, zo byſchcźe ſebi wy wſcho wzali.
Chcecźe-li mi połojcu wotſtupicź, móhł wam něſchto pokazacź.“ Wyſchk
ſlubi, zo ſo ſwěrnje z nim dźěli, je-li jomu wſchitko pokaza.

W nocy dźěſchtaj hromadźe do pincy a ſchoſaŕ wotry pjerſchcź, wotrazy
kaſchcźej wěko a pokaza wyſchkej ſlěborne wěcy. Wyſchk zawoła ſebi
wojaka a daſche wſchitko do ſwojeje jſtwy znoſycź. Schoſaŕ wopraſcha ſo
wyſchka: „Ale hdźe je moja połojca?“ Wyſchk wotmłowi: „Paduſche, ſy mi
jeno jedyn kaſchcź pokazał a chceſch druhi za ſo ſkhowacź.“ Podarmo ſo
ſchoſaŕ rocźeſche, zo tam nicžo wjacy njeje. Ale wyſchk rjekny:
„Wobwěſchu tebje, je-li zo wſchitko njedaſch.“ A hdyž nicžo wjacy
njepſcheradźi, bu we pincy wobwěſcheny. A Schwejdojo wotcźahnychu z
rubjenym ſlěbrom.

Po někotrym cžaſu wrócźi ſo zemjan na kubło a njemóžeſche ſchoſarja
namakacź. Dźěſche za ſwojim ſlěbrom hladacź a hlej, tu wiſaſche ſchoſaŕ
a ſlěbro běſche prjecž. Zemjan ſebi wěc pſchi ſebi pſchemyſli a rjekny:
„Schwejdojo maja moje ſlěbro, a paduch, kiž je je pſcheradźił, ma ſwoju
mzdu.“

♣P. T.♠

Wobydleŕſtwo měſtow a wſow, do ſerbſkich katholſkich cyrkwjow
zafarowanych abó pſchifarowanych (pſchipokazanych).

Po zakonju wot 15. julija 1863 je kóždy wobydleŕ Łužicy ze ſwojej woſobu
fararjej ſwojeje wěry pſchipokazany. We wozjewjenju krajſkeje direkcije
wot 26. januara 1864 je poſtajene, do kotrych kath. cyrkwjow katholſcy
wobydlerjo evangelſkich woſadow ze ſwojej woſobu ſłuſcheja. We
ſcźěhowacym zapiſku ſu wſchitke wſy pomjenowane, byrnje ſo žadyn
katholik we njej njenamakał. Hdżež ſu katholikojo, je w poſlednim
rjadowcu jich mnohoſcź pſchipiſana, kaž je ſo pſchi poſlednim licženju
luda wuſlědźiła. Srjedźny rjadowc pokaza mnohoſcź wobydlerjow; prěni
rjadowc pak mnohoſcź kataſtrowych cžiſłow; tola mamy pſchiſpomnicź, zo
pozdźiſcho wutwarjene wobſedźenſtwa (kiž ſo w kataſtru „♣a, b, c♠“
woznamjenjeja), woſebje licžbowane njejſu.

Pſchedſpomniny hiſchcźe, zo ma Sakſka mjez 2,556,244 wobydlerjemi 53,642
katholikow. Z tych je we dreždźanſkim wokreſu 14,682; w lipſcžanſkim
4,812; w cwikawſkim 7,7,168, a we budyſchinſkim 26,980.

♣I.♠ Do Budyſchina. (Do ſerbſkeje cyrkwje.) kataſtrowych cžiſłow.
wobydlerjow. katholikow. kataſtrowych cžiſłow. wobydlerjow. katholikow.
kataſtrowych cžiſłow. wobydlerjow. katholikow.

1.

Budyſchin 837 13165 1296 Wjelkow, wulki 41 225 13 Dubrawka 44 272 —

Bělſchecy 35 204 34 Wuricy 10 91 — Stróža 39 224 —

Cżemjeṙcy 13 86 37 Zajdow 19 106 26 Zubrnicžka, mała 32 245 —

Dalicy 14 109 30 Zrěſchin 8 50 — 6

Dźěžnikecy 26 169 36 3. Z Bukecžanſkeje woſ.

Hrubjelcžicy 23 148 46 Z Budeſtcžanſkeje Błócany 31 181 —

Hrubocźicy 18 116 2 woſady. Bukecy 81 508 —

Mniſchonc 16 109 19 Bjedruſk 26 123 — Cžornjow 36 203 —

Něwſecy 24 141 27 Bobolca, mała 8 46 4 Delany 18 90 —

Słona Borſchcż 36 198 46 Bohow 29 165 — Kołwazy 36 216 —

Sokolca 10 70 — Bónjecy 21 127 1 Koprcy 36 211 —

Židow 251 2507 326 Budeſtecy 59 427 — Lejn 32 156 —

Debſecy, małe 40 208 3 Łuſk 51 308 —

2. Debſecy, wulke 41 224 7 Mjeſchicy 46 250 1

Z Michałſkeje woſady. Dźenikecy 1 16 — Njecżin 26 147 —

Bobolcy 16 102 10 Hajnicy 21 185 — Pomorcy 26 186 —

Bozankecy 7 45 9 Hórka, horna 51 289 7 Rachlow 44 242 —

Bórk 15 142 — Jiłocy, horne 41 207 — Rodecy 36 226 —

Brězow 22 125 1 Kózły 33 163 — Sowrjecy 25 118 —

Cyžecy 7 46 — Khójnica, wulka 12 54 — Schekecy 9 74 —

Cźichoṅcy 29 176 5 Khójnicžka 4 35 — Trjebjeṅca 32 178 —

Dobruſcha 35 251 3 Lejno 13 82 — Wadecy 18 123 —

Dorońca 6 36 — Lubjeńc 8 51 — Wawecy 20 109 1

Hownjow 17 122 1 Noslicy, cžorne 43 208 10 Wuježdk 50 265 —

Jeńkecy 45 261 1 Raſchow 27 269 30 Wyſoka 7 31 —

Kina, delna 34 247 5 Rozwodecy 60 355 — Žornoſyki 30 140 —

Kina, horna 8 90 14 Splóſk 21 185 — 7.

Libuchow 19 116 6 Supow 4 26 — Z Hodźijſkeje woſady.

Małſecy 20 114 20 Zahor 16 119 — Błowaſchecy 18 108 1

Nadźanecy 12 93 1 4. Błowaſchecy, nowe 6 28 —

Pſchiſchecy 4 53 — Z Budyſchinkſkeje woſ. Běcžicy 27 118 —

Rabocy 10 50 1 Budyſchink 41 247 1 Bolborcy 19 116 1

Ratarjecy 13 82 6 Pſchiwcźicy 38 262 1 Borſchcż, horna 25 147 3

Scźijecy 10 97 1 5. Borſchcź, mała 18 150 3

Tſělany 12 90 1 Z Bartſkeje woſady. Brěza 20 105 —

Wjelkow, mały 20 111 4 Bart 80 507 — Buſchericy 4 35 —

Wjelkow, kolonija 35 524 — Bukownja 44 311 — Cźěchoricy 19 108 6

kataſtrowych cžiſłow. wobydlerjow. katholikow. kataſtrowych cžiſłow.
wobydlerjow. katholikow. kataſtrowych cžiſłow. wobydlerjow. katholikow.

Darin 11 72 — Demjany 53 252 — Kwacźicy 44 351 ?

Debiſchkow 7 58 — Demjany, nowe 12 57 — Maleſchecy 103 671 2

Debrikecy 5 41 — Drjecžin 32 157 — Plusnikecy 38 256 —

Dobranecy 10 70 — Družkecy 8 59 — 15.

Dżiwocźicy 21 104 — Hnaſchecy 45 285 1 Z Noſacźiſkeje.

Hodżij 84 561 5 Holca 34 181 — Jama 12 61 —

Hunjow, delny 10 80 — Huncżericy 24 112 — Krapow 20 111 —

Hunjow, horny 17 99 12 Huſka 72 411 16 Noſacźicy 15 123 —

Janecy 9 66 1 Huſka, mała 18 88 — Spikały 30 165 —

Kanecy 12 93 — Kocžica 10 57 — Truſecy 23 139 —

Karlsdorf 21 81 — Koſern 29 158 — Walowy 27 175 —

Koblca 13 72 — Mjedżowc 29 151 6 16.

Leſchawa 10 50 — Noſlicy, běłe 22 130 — Z Porſchcźanſkeje.

Lutejicy 18 123 — Nowa wjes 59 325 — Boſchecy 50 234 —

Myſchecy 13 92 — Słónkecy 11 84 3 Konjecy 19 157 —

Njezdaſchecy 34 208 8 Warnacźicy 50 270 — Krakecy 38 235 —

Noſlicy, cžerwjene 40 201 — 12. Kumſchicy 15 105 —

Pocžaplicy 19 113 — Z Ketlicžanſkeje. Kupſchicy 35 218 —

Praha 6 46 — Bělecy 26 188 — Lětoṅ 12 96 —

Praſkow 15 69 — Dažin, wulki 99 507 — Porſchicy 81 487 1

Prěcžecy 14 121 — Hłuſchina 32 289 — 17.

Semichow 27 151 — Jawornik 1 2 — Ze Smilnjanſkeje.

Smochcźicy 22 121 1 Karlsbrunn 43 245 — Semicy 50 419 —

Spótecy 49 308 — Ketlicy 100 624 — Smilnja 116 699 2

Wjelkowy 21 117 — Korecy 35 251 — Smilnja, nowa 13 90 —

Žicžin, mały 17 118 — Kundracžicy, ſerb. 37 213 — Trjechow 52 248 —

Žicžin, wulki 38 188 — Kunwica 23 112 — Tumicy 29 172 —

8. Luchow 19 134 — 18.

Z Hrodżiſchcźanſkeje. Łuwocżicy 33 238 — Z Wóſporſkeje.

Běła hora 21 122 — Mucžnica 20 100 — Malecźicy 63 379 —

Brězecy 17 95 — Njechań 17 94 — Wȯſpork 216 1215 —

Droždżij 49 330 — Njeznarowy 17 123 — ♣II.♠

Hrodźiſchcżo 62 340 — Pawłecy, ſerbſke 38 220 — Do Khróſcźic.

Kortnica 25 155 — Radmercy, małe 32 230 —

Njechorṅ 33 214 — Róžan 46 253 — 1.

Rakojdy 59 326 — Sobołſk 29 272 — Zafarowane.

Skanecy 23 127 — Stwěſchin 5 36 — Bacżoṅ 10 73 64

Wichowy 29 180 — Wopaleń 30 171 — Cyhelnica, ſtara 14 51 51

Worcyn 29 199 — Wujer 28 214 — Cžaſecy 11 64 60

Wuježdk 11 89 — Wujezd 45 262 — Cžornecy 5 47 38

9. 13. Haty 9 46 46

Z Hucźinanſkeje. Z Kotecžanſkeje. Hora 23 108 81

Brězyna 43 222 — Kotecy 68 334 — Hórki 43 184 177

Hlina 46 234 — Žarki 30 207 — Hraṅca 10 53 53

Hucźina 57 333 7 14. Jawora 19 105 101

Lemjeſchow 21 118 — Z Maleſchcžanſkeje. Kanecy 13 84 80

Nowa wjeſka 35 175 — Borſchcż, kſchiwa 20 116 10 Kopcžin 3 36 35

10. Brězynka 39 199 — Kozaŕcy 11 69 65

Z Huſcžanſkeje. Dobroſchecy 28 165 — Kukow 71 321 305

Birkeroda 17 89 — Dubrawa, mała 9 44 — Khróſcźicy 82 497 475

Brězynka 20 105 2 Hórka, delna 54 382 3 Lejno 15 113 50

Cokow 24 136 — Jeſchicy 7 55 1 Liboṅ 2 25 20

kataſtrowych cžiſłow. wobydlerjow. katholikow. ♣IV.♠ Do Radworja. 1.
Zafarowane. kataſtrowych cžiſłow. wobydlerjow. katholikow. kataſtrowych
cžiſłow. wobydlerjow. katholikow.

Łuh 3 11 11 Boranecy 21 125 75 Pſchezdrjeṅ, mały 4 13 —

Miłocżicy 25 156 143 Bronjo 20 95 80 Pſchezdrjeṅ, wulki 11 57 —

Nowa wjeſka 34 139 135 Dubrawa Łupjan. 14 66 5 Wbohow 16 91 ?

Nuknicy 7 79 69 Kamjenjej 28 182 107 ♣V.♠

Pancžicy 27 152 146 Lutowcž 18 106 37 Do Ralbic.

Pozdecy 8 57 49 Łupcj 25 127 10

Prawocźicy 9 53 49 Měrkow 23 164 63 1.

Smjecžkecy 35 196 164 Radwoŕ 109 574 475 Zafarowane.

Swinjarnja 22 118 118 2. Konjecy 33 197 193

Wěteńca 12 59 57 Pſchidźělene. Łaſk 16 72 68

Worklecy 72 322 321 Khelno 56 298 112 Nowoſlicy 22 125 122

Wudwoṙ 26 138 137 Stróžiſchcżo 3 27 20 Ralbicy 43 247 247

Zyjicy 8 62 58 3. Róžant 27 147 147

2. Z Klukſchanſkeje Sernjany 30 122 122

Z Hodżijſkeje woſad. Brěmjenjo 27 127 74 Smjerdźaca 33 154 145

Cželchow 21 115 1 Schunow 53 254 235

Cźěſchkecy 12 88 22 Dubrawa, wulka 31 188 7 2.

Sulſchecy 22 119 26 Jatſob 31 180 1 Z Njeſwacžidłſkeje.

Kiſlica 33 136 — Koſlow 21 92 64

3. Klukſch 59 388 1 Niža wjes 13 63 6

Z Njeſwacžidlſkeje. Kobjelnja 24 106 1 Scheſchow 54 283 —

Banecy 18 114 20 Komorow 35 169 1 3.

Bóſchicy 34 154 25 Kupoj 17 119 2 Z Rakecžanſkeje.

Bóſchicy, nowe 17 66 12 Lichaṅ 42 215 — Janecy 21 77 —

Dobroſchicy 30 133 111 Nowa wjes 35 175 — Jitk 25 129 24

Haſlow 18 81 25 Połpica 19 103 — Kamjenjej 31 176 —

Jaſeṅca 57 282 177 Ruhethal 8 41 — Komorow 61 388 —

Liſcha hora 4 25 5 Załhow 17 94 — Nowa wjes 16 98 —

Łuſcż 20 115 51 Zdźarki 30 148 — Rakecy 159 994 34

Łuſcż, nowy 15 80 17 Zdźeṙ 42 223 77 Trupin 21 114 21

Njeſwacžidło 70 449 9 4. 4.

Wětrow 15 83 11 Z Minakałſkeje. Z Wóſlincžanſkeje.

Wutołcžicy 11 75 18 Bukowka 1 2 — Debrecy 34 175 4

Zarěcž 27 139 13 Droby 21 117 — Jitro 53 297 1

Haty 17 93 — Lěſka 44 227 —

4. Khróſt 19 101 2 Skaſkow 30 212 1

Z Wujezdźanſkeje. Lipicž 44 229 — Tradow 19 107 —

Wucžkecy 10 72 15 Łomſk 27 150 — Wóſlink 63 424 63

Minakał 50 305 2 Wyſoka 50 279 15

♣III.♠ Pſowy 64 313 5 ♣VI.♠

Do Njebjelcžic. Wjeſel 30 168 — Do Schpitala.

1. 5.

Zafarowane. Z Njeſwacžidłſkeje. 1.

Dubrawa Holeſch. 18 90 — Z Kamjencſkeje.

Njebjelcžicy 39 248 224 Holeſchow 20 113 4 Bambruch 45 244 —

Pazlicy, ſerbſke 38 174 168 Króṅca 13 62 — Běła 47 278 —

Pěſkecy 41 201 167 Khaſow 34 178 44 Brěznja 109 646 11

Łahow 30 180 — Brunow 44 263 32

2. Łomſk 9 37 — Gelenau 58 339 —

Z Kamjencſkeje. Łuh 65 347 31 Hennersdorf 28 162 —

Cžornow 39 243 1 Miłkecy 11 77 16 Hóznica 13 65 —

Pazlicy, němſke 50 286 13 Nowa wjes 34 150 — Jěžow 35 272 —

kataſtrowych cžiſłow. wobydlerjow. katholikow. kataſtrowych cžiſłow.
wobydlerjow. katholikow. kataſtrowych cžiſłow. wobydlerjow. katholikow.

Kamjeṅc 595 6406 191 8. 5.

Kſchidow 22 151 — Z Hauswaldſkeje.

Kunnersdorf 53 261 — Z Wulkohrabowſkeje. Brětnik 258 2075 6

Lěpkarjecy 80 381 — Bulerecy 52 291 — Hauswalde (Wukow) 191 1331 1

Liebenau 21 118 — Grünberg 19 98 — 6.

Rohrbach 7 39 6 Hrabow, wulki 60 327 9 Z Palowſkeje.

Schpitale 29 232 24 Hrabowka, dróžna 61 365 — Palow 33 206 1

Schumbach 34 186 — Schumborn 91 472 —

Schwosdorf 35 207 — ♣VII.♠ Stachowy 55 275 —

Wukecy 29 191 — Do Wotrowa. 7.

2. Z Połcžniſkeje.

Z Biſchheimſkeje. 1. Friedersdorf 74 411 —

Biſchmo 130 858 4 Zafarowane. Połcžnica 417 3479 35

Häſlich 52 324 — Steina, delna 96 641 —

3. Nowe měſto 4 21 11 Steina, horna 144 932 —

Z Jazonſkeje. Nowy dwór 20 96 43 Thiemendorf 70 691 —

Gotſchdorf 48 271 — Wotrow 48 282 263 Vollung, cžěſka 37 276 —

Jazońca 66 377 — Žnricy 24 143 74 Wohorn 265 1795 2

Koitſch 29 155 — 2. 8.

4. Z Frankenthalſkeje. Z Porchowſkeje. Porchow 305 1737 11

Z Kinſporkſkeje.

Hłuſchnica 7 36 — Frankenthal 219 1275 3 9.

Gräfenhayn 50 301 — 3. Z Prótcžanſkeje.

Kinſpork 241 2020 18 Z Gersdorſſkeje. Prótc 74 438 9

Lausnitz 89 558 — Gersdorf 177 993 1 Walowy 2 31 1

Stenz 29 146 — Möhrsdorf 52 275 — 10. Z Ramnowſkeje.

5. Weißbach 39 234 — Ramnowy 214 1260 1

Z Rychbachſkeje. Röderbrunn 11 84 —

Lichtenau, delny 45 246 — 4. Schaudorf 21 99 —

Lichtenau, horny. 165 947 — Z Halſchtrowſkeje. 11.

Reichenau 58 308 — Dobrik 13 67 — Z Wujezdźanſkeje.

Rychbach 97 593 — Halſchtrow 232 1278 21 Bukowc 6 36 —

6. Jědłow 23 120 6 Hłupoṅca 11 80 —

Ze Smorkowſkeje. Kincž 51 270 — Jělca 23 155 11

Smorkowy 84 467 — Krjepjecy 25 144 42 Kaſchecy 18 98 50

Weisbach 32 173 — Oſſel 12 70 — Ledżborecy 21 104 —

7. Podrěcž 9 44 — Njeradecy 14 48 4

Ze Schepnicſkeje. Rehnsdorf 9 50 — Panecy 22 122 —

Hrabowka, zelena 51 324 — Ruſchica 51 317 — Woſyk, mały 12 67 —

Kózle 42 271 — Talpenberg 10 65 — Woſyk, wulki 36 213 —

Scheprnica 56 271 — Wjelkowy 21 117 — Wujezd 51 286 2

Pjekaŕſki khlěb.

Měſchcźanſka knjeni wobhladowaſche pola a widźeſche, zo tam hnój
rozkiduja. Wcźipna ſo wopraſcha: „Cžoho dla dha tajki ſmjerdźaty njerjad
po polu tſchaſeja?“ Burowka wotmłowi: „To ſo žitej hnoji, zo by prawje
roſtło.“ „A z tajkoho žita pjecžecźe khlěb?“ wopraſcha ſo měſchcźanſka.
„To ſo wě!“ wotmołwi wjeſna. „Nó, tak ſebi ja naſch pjekaŕſki khlěb
khwalu; tón njeje tak njeſchwarny!“ prajeſche mudra měſchcźanka.

Złote ſłowa z horta bamža Piusa ♣IX.♠

Pſchedſpomnjenjo. Luboſcź kſcheſcźanow napſchecźo ſwjatomu wótcej roſcźe
z pſcheſcźěhanjemi, kotrež jomu joho njepſchecźelojo pſchihotuja. Pius
je jaty a tola poſłucha cyły ſwět z kedźnoſcźu na joho ſłowa. Sym tudy
najwažniſche rycže zhromadźił, kotrež je ſwjaty Wótc we zańdźenym lěcźe
pſchi wſchelakich pſchiležnoſcźach rycžał. Su to powucžace,
tróſchtowace, zbudźowace ſłowa, kotrež najwažniſche praſchenja naſchoho
cžaſa naſpominaja.

1.

Hdyž běchu ſo wobydlerjo Leoninſkoho měſta (kiž je wokoło Vatikana) 13.
novembra 1871 k bamžej podali a jomu ſwoju poddanſku ſwěru wuprajili,
rjekny jim Pius: „Jara lube je mi wopokazmo waſcheje nawoprawſkeje
poddatoſcźe a ſwěrneje pſchiwiſnoſcźe, woſebje, dokelž ſcźe to wy,
kotſiž wokołnoſcź Vatikana wobydlecźe. Wy ſcźe měli pſchiležnoſcź, pod
nowym knjejſtwom pſchirunanja cžinicź z prjedawſchim knjejſtwom a wy
ſcźe ſpóznali, kak derje ſym ja z wami měnił. A hdyž ſo tu a tam pjanka
mjez pſcheńcu namaka, Bóh tola njedowoli, zo by pjanka pſcheńcu
poduſyła. Dźeržcźe ſo krucźe ſwojeje wěry, zwoſtawajcźe we modlitwje k
Knjezej, dowěŕcźe ſo Jomu: wón wſchitko k lěpſchomu powjedźe, a dźeń
dobycźa joho wěry pſchiṅdźe a rozecźěri cźmu, kotruž njepſchecźeljo wěry
po wěcžnym měſcźe rozſchěrjecź ſo prócuja. We waſchich modlitwach
poſylnjej was Knjez a daj wam žohnowanja.“

2.

Hdyž bě italſke knježeŕſtwo ſwój ſejm w Romje wotewriło, podachu ſo
prěnju njedźelu adventa zemjenjo a měſchcźenjo k bamžej, zo bychu
njeſpokojnoſcź ze zběžkaŕſkim knježeŕſtwom wuprajili. Bamž jim wotmłowi:
„Cyrkej je wot ſwojoho zapocžatka bědźenja měła a dobycźa ſwjecźiła.
Hdyž běchu njepſchecźeljo boži zbóžnika na kſchiž pſchibili, dyrbjeſche
pſchi kſchižu ſtejacy romſki wojak Khryſtuſowe bójſtwo wuznacź, a cžródy
wcźipnych wopuſchcźichu Golgatha, na wutrobu ſo bijo. Wot tutoho cžaſa
je cyrkej wjele bědźenjow měła. Ale Bóh je ju na ſkału natwarił a wón
chce, zo by tale ſkała kruta była a mocy hele ju njepſchemocowałe.
Najprjedy pokrjepjeſche zemju krjej martrarjow, hrajeńcy romſke buchu z
tutym, „ſymjo kſcheſcźanow mjenowanej krjeju pſchemacžane. Skóncžnje ſo
wukrutnikojo (tyranojo) zhubichu, katam woſtudźi ſo jich dźěło a cyrkej
dóſta dobycźo a pokoj. Na to pſchińdźe dołhi rjad bědźenjow napſchecźo
błudniſtwam, potom namocowanja khěžorow: ale pſchecy dobywaſche cyrkej.
Dźenſa njeje wjacy wo martraŕſkej krjeji rycž, dźenſa njemóže žane
błudniſtwo cyrkwi ſchkodźecź. Ale bědźenjo je nic napſchecźo dźělej, ale
napſchecźo cyłej cyrkwi złožene, a bróń ſu nowotaŕſke myſle. Z tutymi
ſrědkami chcedźa Rom, kiž je po ſłowach bamža Leona „ſtół wěrnoſcźe,“ k
ſydłu wſchitkich błudow ſcžinicź. Ale tež z tutoho bědźenja wuńdźe
cyrkej z dobycźom. Zawdak toho ſu cžeſcźowanja, kotrež ſo bamžej dawaja,
a katholſka młodźina, kotraž chce ſwoju krjej za cyrkej pſchelecź. We
pſchitomnym wojowanju pak je pſchezjednoſcźe trjeba. Tak dha njech ſo
katholikojo wſchěch krajow z tymi we Romje zjenocźa, zo bychu bědźenjo
bože bědźili. Pſchezjednoſcźe a wutrajnoſcźe je trjeba. Njewužitne je,
wo wujednanju rycžecź; pſchetož cyrkej njemóže ſo z błudom wujednacź.
Bamž njemóže ſo wot cyrkwje dźělicź, a podarmo je, wěſte wobrazy[1]⁾ na
woknach wuſtajecź, wěſte wobrazy, kotrež maja bamža wonjecžeſcźicź,
kotrež pak jeno tym ſchkodźa, za kotrychž ſu dźěłane. To je podarmo,
pſchetož Bóh a Belial, ſwětło a cźma, wěrnoſcź a łža ſo njemóžeja
wujednacź.

Ja Boha proſchu, zo by mi móc dał, zo bych kruty woſtał, wam pak
ſylnoſcź, wutrajnoſcź a pſchezjednoſcź we bědźenju.“

3.

Na zbožopſchecźa, kotrež buchu hody ſwj. wótcej wot zemjanſtwa a
měſchcźanſtwa romſkoho pſchinjeſene, wotmłowi Pius:

„Nadźije a pſchecźa, kotrež je mi ſenator (wyſchſchi zaſtojnik) we
mjenje mojich lubych Romjanow wozjewił, ſu mi wěſte znamjo, zo waſche
najnutskowniſche cžucźo wam praji, zo wěcy tak woſtacź njemóžeja.
Nadźijejmy dha ſo wſchitcy toho, a to cźim bóle, dokelž dźenſa ſwjedźeń
ſwjecźimy, kotryž nas na to dopomnja, kak běſche romſke khěžorſtwo
tamnych cžaſow podobne nětcžiſchomu knjejſtwu we Romje, mjenujcy we tym,
zo běſche tehdomne towaŕſtwo na najwyſchſchi wjerſchk njeporjada,
rozwuzdźenoſcźe a nakaženja dóſchło. Dobre a prawje myſlace wutroby tež
tehdom wołachu: Roſujcże njebjeſa z wyſokoſcźe a mrócźele njech
deſchcźuja Sprawnoho! Tež tehdom žadachu mnozy, zo by ſo bjezbóžnoſcźi
mjeza ſtajiła. W tym ſamym cžaſu porucži khěžor Auguſtus zlicžbowanjo
luda. Hdyž tale porucžnoſcź do Nazaretha pſchiṅdźe, dyrbjeſche ſwjaty
Józef ze ſwojej ſwjatej towaŕſchku do Bethlehema hicź. Tu móžu wam ſłowa
woſpjetowacź: Bože ſłowo dopjelni ſo hacž do poſlednoho piſmika. — Wot
Boha běſche poſtajene, zo dyrbi Wumožnik cžłowjeſtwa, załožeŕ praweje
wěry na zemi, w Bethlehemje na ſwět pſchińcź. Hdyž nětko k poſylnjenju
naſchich nadźijow, njeporjad a bjezbóžnoſcź, kiž je ſo w nowiſchim cžaſu
we wěcžnym měſcźe zawjedła a hdźež ſo dźenſa łža prěduje, hdźež ſo
wucžerjo njewěry prócuja, młodźiznu ſkazycź, hdźež ſo wopacžne a helſke
zaſady rozſchěrjeja, pſchirunam z cžaſom tamnoho zlicžbowanja ludow pod
Auguſtom, (pſchetož tež tym, kotſiž dźenſa tudy w Romje rozkazuja, je do
myſlow pſchiſchło, lud zlicžbowacź dacź): dha njemóžemy nadźiju zhubicź,
zo tež my ſwětło a wěrnoſcź wohladamy. To je cźim ſkeŕſcho móžno, dokelž
běſche tehdom licžba tych, kotſiž Boha proſchachu, wjele ſnadniſcha,
dyžli dźenſa, hdźež ſo w tutym měſcźe, po cyłej Italii, po cyłej
Europje, haj po cyłym katholſkim ſwěcźe Bóh wo zakit ſwjateje cyrkwje
proſy. Sprawna nadźija, pobožne žadanja, zo by ſo žadławy napohlad
pſcheměnił, kiž nam ſwět nětko poſkicźa — zeṅdu ſo, kaž tehdom, ze
zlicžbowanjom luda. Wocžakujmy dha cžim bóle wot ſmilnoſcźe božeje, zo
ſo tež nětko, kaž tehdom, tónle žadławy napohlad pſched ſwětłom
wěrnoſcźe zhubi. Wocžakujmy to wot ſwěrneje wěry ludow, wot
pſchezjednoſcźe wſchitkich dobrych. Haj, nadźijejmy ſo a njedwělujmy, zo
budźe Bóh nas tróſchtowacź. Pſched wjacy ſtotytkami pſchiṅdźe muž połny
khróbłoſcźe, wuſtojnoſcźe a krutoſcźe z horow ſchpaniſkeje krajiny a
porucži wěriwomu ludej, zo by Schpanſku wot turkowſkoho połměſaca
wumožił a kraj z nowa do kſcheſcźanſkoho, derje katholſkoho
pſchewobrocźił. Wocžakujmy dha wot wěry, wot nabožnoſcźe ludow, zo ſo
tajke dźiwy wobnowja. Zo pak bychmy wuſłyſchenjo tajkich próſtwow
doſtali, njepſcheſtańcźe ſo modlicź, zo by ſo Bóh we ſwojej ſmilnoſcźi
na nas dopomnił. Tohodla pozběhuju ſwojej wocźi k njebjeſam a praju
Knjezej z modlenjom: Knježe, Ty ſy tule winicu ſtworił a ſadźał. Wona
Tebi ſłuſcha, dokelž je z krjeju japoſchtołow napowjena, z krjeju wjele
tyſacow martrarjow pokrjepjena. Ty ſy ju ſadźał. Ty ſy tule zemju
wobdźěłał z cžiſtoſcźu wucžby, ze ſwjatoſcźu pſchikładow, kotruž ſy do
wutrobow telko pobožnych mužow zaſchcźěpił, kotrychž ſy do ſwojeje
winicy póſłał. Pohladaj z wócžkom miłoſcźe a ſmilnoſcźe na nas, pozběhń
ſwoju prawicu a požohnuj ſwój lud, kotryž je Tebi a tomu, kotryž wot
Tebje pomoc, wumoženjo, hnadu wocžakuje, tak njeſkóncžnje drohi. Žohnuj
ſwój lud na cźěle a na duſchi, žohnuj joho ſwójby, a Twoje žohnowanjo
podaj jomu pokoj. Žohnuj wſchitkich katholſkich kſcheſcźanow, kotſiž po
cyłym ſwěcźe k pomoženju duſchow na wumoženju wot wſchoho złoho dźěłaja,
kotrež na wſchudźom doma pyta. Žohnuj jich we tutym wokomiknjenju jich
žiwjenja, kaž tež we hodźinje jich ſmjercźe, a ſcźiń jich hódnych, zo
bychu we paradizu do wěcžnoſcźe žohnowani byli.“

4.

Na zbožopſchecźa, kotrež 19. januara wucžerjo romſkich wyſokich
wucžeŕnjow ſwjatomu wótcej wuprajichu, wupraji bamž ſcźěhowace ſłowa,
wažne za wſchěch, kotſiž ſu wucžerjo młodoſcźe: „Kaž měſchnik, tak ma
tež wucžeŕ, njech je duchowny abo nic, jara cźežke zamłowjenjo we
naſtupanju wot njoho wudźěleneje wucžby. Bóh dawa ſtarſchim dźěcźi,
wažny zawdak ſwojeje luboſcźe. Tucźi pak dowěrja najdróžſche, ſchtož je
jim Knjez we jich žiwjenju na zemi podał, wucžerjam, dokelž je ſami
rozwucžecź njemóža. Woni ſa nadźija, zo dawana wucžba wutroby jich
dźěcźi njezkazy. Cžini-li pak to wucžeŕ pſchez pſchednoſchenjo
wopacžnych wucžbow, pſchez wſchelake wuprajenja we wobkhadźe ze ſwojimi
wucžomcami, kiž jomu ſtarſchi, kiž jomu Bóh dowěri, pſchehrěſchi ſo wóu
nic jenož pſchecźiwo ſwojomu najwyſchſchomu ſudnikej, ale tež pſchecźiwo
ſtarſchim, pſchecźiwo młodźinje haj pſchecźiwo cyłomu cžłowjeſkomu
towaŕſtwej, a je khoſtanja hódny, byrnje by jomu tež tudy na zemi
cźeknył, haj byrnje by ſo tež pſchez runjezmyſlenych wuznamjenował.
Powołanjo wucžerja dźěcźi abo młodźencow je wyſoke, rjane, cžeſcźe
hódne, a płody, kiž ſwědomity wucžeŕ wocźehnje, ſu najrjeńſche,
najwyſchſche myto. Woſtańcźe krucźi we wěrje, lubi ſynojo, waſchoho a
waſchich wucžencow wěcžnoho zboža dla, dokelž wucžeŕ, kiž ſo we wěrje
khabła kaž ſcźina we wětſiku, njemóže ſwoje powołanjo zaſtacź. Huſto je
ſo prajicź zwěriło, zo wěra wědomoſcźam a pokrocžowanju we wužitnych
naležnoſcźach cžłowjeſtwa ſchkodźi, mjez tym hacž je tola runje
kſcheſcźijanſtwo wyſchſchu wědomoſcź wudoſpołniło a ſebi najwoſobniſche
zaſłužby wo nju dobyło. . . . . Wopacžne wucžby, kiž wucžeŕ rozſywa,
korjenja ſo, kaž pjanka, a byrnje tež dobre ſymjo druhich wucžerjow
cžiſcźe njepoduſyłe, ſchkodźa tola njeſkóncžnje wjele dobromu ſymjenju,
kiž móže potom jenož pod zadźěwkami roſcź a zrałicź. Tohodla njech
Najwyſchſchi waſche krocžele wjedźe, njech wam móc a wobſtajnoſcź
wudźěli pſchez ſwoje žohnowanjo, wo kotrež ja za was proſchu.“

5.

Hdyž běchu 29. januara nanojo z dweju romſkeju woſadow ſwoje
pocžeſcźowanjo wuprajili, wotmłowi jim Pius: „Winica je cyrkej.
Dźěłacźerjo ſmy: ja, wy a wſchitcy wěriwi. Bóh je nas póſłał, zo bychmy
dźěłali a zo by naſche dźěło płody njeſło. Wucžba duchownych, rada
nanow, poſłuſchnoſcź poddanow, porucženja wyſchnoſcźow njeſu płody.
Nanam je w tutym cžaſu trjeba, zo bychu Boha proſyli, zo by wón jich
dźěcźom ſwój woſebity zakit dał, zo njebychu do mocy padnyłe zahubjacomu
njepſchecźelej, kotryž po haſach ſwjatoho měſta khodźi, zo by wěru
znicžował. Wy macźe nětko błudaŕſke wucžernje a zhromadźizny, kotrež k
njepocžinkam wabja. Macźe nowinarſtwo, kotrež Khryſtuſowu wěru hani a
prěje. Mamy dha ſo my kaž ze zwjazanymaj rukomaj jim pſchepodacź? Ně,
jeno tón budźe krónowany, kotryž je prawje wojował. Króna
njeſmjertnoſcźe budźe cźim rjeńſcha, z cžim wjacy prócu je wudobyta.
Tohodla ſtuṗmy khróble pod božim zakitom do winicy. My pak
njepſcheſtawamy Boha proſycź a wěſcźe zeſkhadźa dźeń, hdźež budźe ſo
prajicż: „a bu wulka cźiſchina.“

6.

Hdyž běſche ſo z měrca na połdra tyſaca ludźi z Roma ſo wokoło ſwjatoho
wótca zhromadźiło, prajeſche jim Pius: „Wy ſcźe pſchiſchli, mi
poſylnjenjo pſchinjeſcź. Ja ſo wam dźakuju. Wy macźe prawje: złóſcźe ſo
na zrudne waſchnjo podwojuja pſchez njedźaknych a bjezbóžnych ſynow
cyrkwje, kotſiž napſchecźo ſwojej macźeri a napſchecźo wěrje wojuja,
hacž runje buchu wot cyrkwje jeno z dobrotami napjelnjeni. To nicžo nowe
njeje. Z wukładowanja dźenſiſchoho ſcźenja ſcźe ſłyſcheli, kak je knjez
dźiwy cžinił, bože ſłowo wucžił, a kak jomu mnozy z najcžorniſchim
njedźakom płacźachu, kotſiž běchu podźěl božeje hnady dóſtali. — Tola,
boža ſmilnoſcź je wulka. Toho dla ſo zo mnu k wjeŕſchnomu modlcźe, zo by
wón tutych zabłudźenych rozſwětlił a zaſy k ſtadłej dowjedł, wot
kotrohož ſu ſo wotběželi. Hladajcźe pak ſo tež, zo zawjedźenju a
ſpytowanju njepodležicźe, kotrež wam dźěl wſchědnoho nowinaŕſtwa
pſchihotuje. Nowinaŕſtwo na wſchelake waſchnjo ſkutkuje: kſcheſcźanſke
nowinaŕſtwo poſkicźuje wam něſchtožkuli ſpomožne a wužitne,
njekſcheſcźanſke nowinaŕſtwo wuſywa ſymjo ſkaženja. Jene powyſchuje
błyſchcź wěry, druhe jón hani a zanicžuje. Tola, hacž runje ſu
naſpomnjene złóſcźe wulke, njebojcźe ſo; pſchetož Bóh was napſchecźo
wſchitkim njepſchecźelam cyrkwje zakita, je-li zo ſwěrni we wěrje
zwoſtawacźe. Zawěrno wam praju: byrunje knježeŕſtwa cyrkej pſchez
zacpěcźo a hanjenjo pſcheſcźěhaja, njezamožeja tola cyrkej znicžicź. Ale
tež we bědźenju napſchecźo zběžkaŕſtwu ze ſwojej brónju nicžo
njewuſkutkuja: pſchetož, wone ſu pucź prawa a ſprawnoſcźe wopuſchcźiłe.
Jeno z tym je Bóh, a jeno tomu dobycźo popſcheje, kotryž joho poſłucha a
cžeſcźuje. Katholik znaje ſwoje winwatoſcźe napſchecźo tym, kotſiž joho
wobknježa, a wón je w ſcźerpnoſcźi dopjelnja, byrunje cźi je
zanjerodźeja, kotſiž dyrbjeli tež na ſwoju winwatoſcź ſpominacź. Ja mam
prawo a winwatoſcź, zo tak rycžu. Mam prawo hako ſcźėhowaŕ ſwjatoho
Pětra a naměſtnik Khryſtuſowy na zemi. Ja tute prawo k zbožu
cžłowjeſkoho towaŕſtwa wukonjam; ja je wukonjam tež k zbožu tych, kotſiž
ſwoju winwatoſcź njeſpóznawaju. Ja tudy k wam rycžu, ale pſcheju, zo by
to, ſchtož wam prajach, ſo dale wozjewiło. Modlcźe pak ſo zo mnu k
Wjeŕſchnomu, zo by zabłudźenych rozſwětlił. A ja Kujeza za was proſchu,
zo by ſwoju ruku nad was wupſcheſtrjeł a was žohuował.“

7.

Póſłanſtwo ze wſchěch krajow Europy ſłyſcheſche 13. hapryla ſcźěhowace
ſłowa: „Dokelž wy žadaſchcźe, zo bych katholikam wſchěch krajow
japoſchtołſke žohnowanjo wudźèlił, dha wołam žohnowanjo z njebjes dele
najprjedy na Portugalſku, dokelž je wobydleŕſtwo tutoho kraja tak
wuběrne. Modlmy dha ſo hromadźe za tutón kraj, kotryž je pod złym
wukrutniſtwom (tyranſtwom) ſwobodomurniſtwa. Ja žohnuju Schpanſku, tutón
kraj, z kotrohož je telko Swjatych a kotryž ſo dołhi cžas pſchecy we
zběžkaŕſtwje namaka. Ja žohnuju Francowſku, kiž je tak bohata na
nadobnych duchach. Ja Boha proſchu, zo by tónle lud zjenocźeny a
pſchezzjedneje myſle ſwój pucź namakał, zo bychu ſtroniſtwa na wěcžne ſo
zhubiłe. Tam je ſtrona, kotraž ſo mocy bamža pſchejara boji: tale ſtrona
njech ſpóznaje, zo bjez ponižnoſcźe žana ſtrona njemóže ſprawna bycź. W
Francowſkej je tež druha ſtrona, kiž ma runje napſchecźne zmyſlenjo, a
kotraž doſpołnje na kaznje kſcheſcźanſkeje luboſcźe zabywa; bjez tuteje
luboſcźe njemóže nichtó prawje katholſki bycź. Prěnjej ſtronje radźu
ponižnoſcź, druhej pak kſcheſcźanſku luboſcź, wſchěm pak zjenoſcźenjo a
pſchezjednoſcź, zo bychu zhromadnje napſchecźo njewěrje a bjezbóžnoſcźi
wojowałe. — Ja žohnuju Italſku, wbohi kraj, kotryž ſwobody nima;
pſchetož njeje krjejny dawk, kiž ſo wot tutoho kraja k wojerſkej ſłužbje
žada, runje kaž rjecźazy njewolniſtwa? — Ja pſcheńdu k Němcam a proſchu
Boha, zo by tónle kraj, kotryž je ſebi njekatholſki duch za ſwój zaměr
wuzwolił, kruty woſtał, wobſtajny woſtał, jednomyſlny woſtał, kaž ſym to
dotal kaž mjez duchownſtwom, tak tež mjez dźělom luda wobdźiwał. Na
wſchěch měſtach a we wſchěch krajach je nuzne, tomu poſłuchacź, kotryž
porucža, ale tež z cžeſcźiwoſcźu rycžecź a wěrnoſcź prajicź. A hdyž ſo
łžě wozjewjeja, je nuzne, ſylnoſcź měcź, zo by ſo napſchecźo rycžało a
pſchecy napſchecźo rycžało tež pſched woblicžom najzatraſchniſcheje
pſchecźiwnoſcźe. Modlmy dha ſo, zo by Bóh němſkomu biſkopſtwu tež dale
móc dawał, zo by prawa bože, cyrkwje a towarſtwa zakitowało. Modlmy ſo
wo wobrocźenjo nabłaznjenych, kotſiž ſo „ſtari“ mjenuja, dokelž ſtare
błudy do cyrkwje zawjeduja, kotrež ſu tyſac a tyſac krócź hižon
pſchepokazane. — Modlmy ſo za rakuſke khěžorſtwo, kotrež je naſcheje
modlitwy tak jara potrěbne. Modlmy ſo tež za Belgiu, kotraž ſwjatomu
ſtołej tak pſchiwiſuje; tónle kraj ja woſebje žohnuju a pſcheju, zo by
we zmyſlenju zwoſtał, kotrež nětko ma. Ja žohnuju katholikow we
Irlandźe, Pólſkej, Hollandźe, haj po cyłej Europje, ale tež tych we
Americy a Oriencźe. Ja Boha proſchu, zo by tamne hrózbne rozſchcźěpjenjo
we Konſtantinoplu ſkóncžił.“

8.

Druhu njedźelu po jutrach, 14. hapryla, rycžeſche Pius k zhromadźenym
wěriwym: „Sym paſtyŕ,“ praji Khryſtus; to rěka: ſym tón paſtyŕ, kotryž
ſwoje ſtadło njewopuſchcźi, byrnje wjelki pſchiſchłe; za ſwoje jehnjata
podam tež ſwoje žiwjenjo. — Wſchitcy katholikojo ſu jehnjata z
knjezowoho ſtadła. Ja we ſwojim hubjenſtwje ſcźěhuju Knjeza, kaž wjele
ze ſwojimi ſłabymi mocami dokonjam. Jehnjata mojoho ſtadła drje ſu po
cyłym ſwěcźe; ale tudy, hdźež ſcźe wy, ſu ſtrachi wulke. Toho dla ſym
pola was woſtał a njejſym was we ſtrachach wopuſchcźił, hdyž ſo wjelki
pokazachu. — Ja drje njewukhadźam a tohodla njejſym hižon dlěſchi cžas
wjacy k Wam pſchiſchoł. Pſchicžina toho je, zo by mje pſchejara bolało,
dyrbjał-li jenoho z mojich ſtražnikow na haſy wupſcheſtrjenoho,
zamordowanoho ležecź widźecź, abo ſwědk bycź, kak měſchnikow
pſcheſcżěhaja, hanja a bija. Ale, hdyž njemóžu ja k wam pſchińcź,
pſchikhadźecźe wy ke mni a ja ſo za was ſtajnje modlu. — Knjez je
prajił, zo je wón pucź, wěrnoſcź a žiwjenjo. Wón je nam pucź pokazał;
ſcźěhujmy jón, byrnje nas k martraŕſkej ſmjercźi wjedł. — Wón je nas
wěrnoſcź wucžił; poſłuchajmy ju; pſchetož jeno wona wjedźe nas po
knjezowym pucźu k žiwjenju. Wrócźcźe dha ſo do ſwojich nakrajnych
wobydlenjow, do ſwojich winicow a dopjelnjejcźe hako kſcheſcźenjo ſwoju
winwatoſcź a změjecźe žohnowanjo wot Knjeza. Ja žohnuju was, waſche
ſwójby, waſche naležnoſcźe. Ja žohnuju was za waſche žiwjenjo a za
hodźinu waſcheje ſmjercźe.“

9.

Schtwórtu njedźelu po jutrach, 28. hapryla prajeſche Pius ♣IX.♠ tym,
kotſiž jomu ſwoje cžeſcźowanjo wopokazachu: „Boži ſkutk to je, zo ſu
wobydlerjo tutoho měſta we pſchitomnych złych cžaſach tak pilnje a
widźownje z duchom nabožnoſcźe napjelnjeni. Dobycźo njewěriwoſcźe njeje
nicžo hacž ſlepjenjo. Njewěriwi chcedźa ſo a druhich zjebacź.
Wſchohomócny Bóh ſchkituje ſwoju cyrkej a tónle trón. Z toho za nas
ſcźěhuje, zo ſu potajnoſcźe, kotrež dyrbimy wěricź, byrnje wone mocy
naſchoho rozoma daloko pſcheſahałe. Jeno to wěricź chcycź, ſchtož ſłabe
cžłowjeſke zrozemjenjo wopſchija, je pucź, kiž do zahubjenja wjedźe. Kak
móhli kſcheſcźenjo tak pſchewažni bycź a jeno to wěricź chcycź, ſchtož
jim jich rozom wujaſnjuje. Woni njewopſchija, kak ſu roſtliny a ſchtomy
uaſtałe, kak ze ſymjeſchka płódny ſchtom zroſcźe, kak ſo meteorne
kamjenje w powětſe tworja a tak wjele druhich cźěleſnych wěcow. A woni
praja: to ſu potajnoſcźe pſchirody. — — Jich ſmjertna hodźina ſo bliži a
woni wumru bjez pomocy wěry, bjez modlitwy, bjez pſchihotowanja a
pſchepodadźa ſwoju duſchu złomu, kaž je ſo wóndanjo ſtało. Woni njewumru
we klinje cyrkwje, w kotrejž ſu ſwětło ſwěta wohladali, woni ſu ſo z
njeje zdalili. Žane wjetſche njezbožo njemóže bycź, hacž tute: bjez
pſchihotowanja, wědomje a ze zacpěcźom wěry ſmjercźi napſchecźo hicź.
Dźenſiſche ſcźenjo ſwj. Jana praji: „A hdyž wón pſchińdźe, wón ſwět
pſchepokaza wo hrěchu, wo ſprawnoſcźi a wo ſudźe.“ Kóždy dóſtanje ſwoje.
Nětko ſu ludźo, kiž měnja, zo ſmědźa z rebellſtwom hrajkacź, runje kaž
běchu w njedawnych dnjach ludźo, kiž měnjachu, zo móžeja z płomjenjemi
Veſuva hracź. O wbozy! Z płomjenjom ſo njehrajka a z rebellſtwom tež
nic. Hdyž knježerjo měnja, zo móžeja rebellſtwo po ſwojim ſpodobanju
poduſycź, dha ſo ſamych k ſwojej a ſwěta ſchkodźe jebaja. Jeno wěra,
jeno ſwěrne podacźo pod zaſady kſcheſcźanſkeje wěry, a to wot knježerjow
ſamych, kiž ſu ludej z pſchikładom, móže pokoj, porjad a wěſtoſcź we
krajach zdźeržecź. Ja was a wſchitkich wěriwych na zemi hnadźe
wěrſchnoho porucžam, zo by wón wam ſwój zakit podał a rebellſtwo ſo wam
njepſchibližiło. Wy pak woſtańcźe wot wyſchnoſcże zdaleni, kiž žaneje
wěry nima a žaneje dowěry njezaſłuži. Ja wobnowjam ſwoje próſtwy k
Wěrſchnomu, zo by mi móc dał, was pſchitomnych, a cyłe kſcheſcźanſtwo na
zemi z njebjeſkim žohnowanjom požohnowacź, zo byſchcźe wſchitcy
wojowanjo ze zaſukłymi njepſchecźelemi cyrkwje wobſtali.“

10.

Na Bože Cźěło rycžeſche Pius k ſobuſtawam towaŕſtwa, kotrež ſo za
rozwucženjo katholſkeje młodźiny ſtara: „Naſch Knjez Jězus Khryſtus bu
we poſlednich dnjach ſwojoho zeṁſkoho žiwjenja na wſchelake waſchnjo
pſcheſcźěhany. Tež nětko jomu njelſcheſcźanſcy zmyſleni ludźo na haſach,
haj tež w cyrkwjach kſchiwdu cżinja. Toho dla dyrbjachu zjawne wobkhady
z Božim Cźěłom ſo wuwoſtajicź. A wſchědnje pacźerje ſpěwomy, zo bychny
po móžnoſcźi zarunali wonjecžeſcźenja, kotrež ſo tomu ſtanu, ſchtož my
cžeſcźujemy. Internacionalm[2]⁾, ſwobododuchacžojo[3]^(*)) a
ſwobodomurnikojo hawtuja, a wonjecžeſcźuja to, ſchtož my cžeſcźimy a
khwalimy. Dokelž dha nětko Knjeza we zjawnych wobkhadach cžeſcźowacż
njemóžecźe, cžińcże to we ſwojich domach, we ſwojich dźěłaŕnjach.
Pokazujcźe tym, kiž ſo takle napſchecźo Knjezej pſchehrěſcha, zo ze
ſwojimi z tajkej lohkomyſlnoſcźu ſkutcženymi bohahanjenjemi nicżo
napſchecźo wam a waſchej wěrje njezamoža. O zo by pola nich želnoſcź
pozdźe njepſchiſchła. Waſch ſkutk, kotryž ſpěchujecźe, je zaſłužbny a
budźe wam pſched Bohom płacźeny, je-li jón ze zahorjenjom cžinicźe. Toho
dla wam k tomu z wjeſołoſcźu ſwoje požohnowanjo dawam.“

11.

Wotpóſłanym z italſkich woſadow wotmłowi ſwjaty wótc 20. junija:
„Hlejcźe! Wy tym, kotſiž praja, zo bamž Italiu njelubuje, ale zacpěje a
je ju hižon 24 lět zabył, dopokazujecźe, zo njewěrnoſcź rycža. Woni
praja, zo Italiu hižon 24 lět požohnował njejſym. Ja pak wam praju, zo
ſym ja hako wótc wſchitkich kſcheſcźanow ſo pſchecy za Italiu modlił,
pſchecy ju žohnował, kaž ju tež dźenſa z cyłeje ſwojeje wutroby žohnuju.
Tola nježohnuju tych wucžerjow w Italii, kotſiž wutroby młodźiny kaža.
Tohodla praju: Wy, kotſiž pſchecy wo ſwobodźe rycžicźe, dajcźe
katholſkej młodźinje tež ſwobodu rozwucženja. My chcemy bohabojazne
kubłanjo měcź. My widźimy w Bohu ſwojoho ſtworicźerja, zdźeržicźerja a
wobknježerja. My ſpóznawamy joho hako wumožnika a wěrimy, zo jeno pſchez
njoho móc dóſtawamy, wulke a dobre wěcy dokonjecź. Haj, ja Italiu
žohnuju; ale nježohnuju pſchemócnikow, kotſiž ſo cyrkwinſkoho kubła
mocuja. Nježohnuju Bohahanjerjow a tych, kotſiž wěru a cyrkej
Khryſtuſowu hanja. Ja žohnuju Italiu a we njej biſkopow, kotſiž ſu
woſrjedź ſwojich ſtadłow kaž něhdy japoſchtołojo, mjez ſobu w pokoju,
wot wonka njepſchecźelſtwa złych a njeſprawnych. Ja žohnuju Italiu a we
njej wěriwych, kotſiž ſo we tutych zrudnych cžaſach ſwojim paſtyrjam
ſwěrni a poddacźi wopokazuja a kotrychž wěra ſo w ſłowje a ſkutku
błyſchcźi a we tym wozjewuje, kak wſchudźom biſkopow pſchijachu. Ja
žohnuju Italiu a ſym ja pſchecy žohnował, ale nic tych, kotrychž
naſpomnich, kotrychž ſym pſchecy wuwzał a po ſwojej winwatoſcźi wuwzacź
dyrbju tak dołho, hacž pucź ſkaženja njewopuſchcźa a ſo zaſy do rukow
wótca njewrócźa. Bože žohnowanjo was zjednocźuj, zo byſchcźe z krutoſcźu
a khróbłoſcźu napſchecźo njepſchecźelam Khryſtuſoweje wěry wojowali,
mjez ſobu pak we kſcheſcźanſkej ſmilnoſcźi zjenocźeni byli a woſtali.
Njech joho žohnowanjo napady wohenja a wodow, natykniwe khoroſcźe a
wſchón druhi prut wot was wotwobrocźi. Italiu, kotruž prjedy naſpomnich,
kotraž njeje we duchownym a cźělnym naſtupanju bjez božoho žohnowanja,
tule wuznamjenjenu Italiu naporucžuju hnadźe Wěrſchnoho. Prajcźe to
ſwojim ſwójbam, ſwojim ſtarſchim, ſwojim dźěcźom a wſchěm tpm, kotſiž ſu
was ke mni póſłali: wſchitkim prajcźe, zo bamž Italiu žohnuje a za nju
proſy.“

12.

Towaŕſtwo wojakow, kotſiž ſu pſched lětami prawa romſkoho ſtoła
zakitali, pſchińdźe 27. julija do bamžowoho hrodu a ſłyſcheſche z horta
ſwojoho knjeza ſcźěhowace ſłowa: „Wy mi zaſy ſwoje pſchecźa njeſecźe a
wotłožujecźe za malicžkoſcź, kotruž móžu we ſwojich nětcžiſchich
wobſtejenjach za was cžinicź. Mojoho ſpodobanja, mojeje wótcowſkeje
luboſcźe móžecźe pſchecy wěſcźi bycź. My drje nicžo woſebite njewidźimy,
ſchtož by na bliženjo rańſchich zerjow pokazowało. Tež nadźija tu njeje,
zo budźa nam za jedyn abo dwaj měſacaj ſwěcźicź. Tola tróſchtujmy ſo ze
ſlepymaj, kotrejž wot naſchoho Knjeza a Zbóžnika ſwětło wocžow pſchez
dźiw zaſy dóſtaſchtaj. Jězus Khryſtus jej widźeſche, ale nicžo
njeprajeſche. Wonej ſłuſcheſchtaj do dobrych wěriwych a ſcźěhowaſchtaj
Knjeza a pſchewodźeſchtaj joho dny dołho na wſchěch joho pucźach. Tule
krutoſcź we wěrje, tule ſwěrnoſcź, kotraž bě Knjezej wot ſpocžatka
znata, mytowaſche wón hakle po wěſtym cžaſu a znicži cźmu, kotraž
ſlepeju wobdawaſche. Runje tak znicži wón cźmu, kotraž nas wobdawa,
hacžrunje njejſmy ſlepi, ale prawje derje widźimy: ja měnju cźmu, kotruž
ſu mam cźi pſchinjeſli, kotſiž wjele wo ſwětle rycža. Modlmy ſo k
Knjezej we krutoſcźi a ſwěrje, a Knjez, kotryž naſche najnutskowniſche
zacžucźa znaje, wuſłyſchi naſchu modlitwu. Ja ženje pſcheſtał njejſym,
za was wſchitkich ſo modlicź. Hiſchcźe dźenſa ſym wopor božeje mſchě za
Rom woprował, za tón Rom, kotrež, kaž mi něchtó cuzy tele dny prajeſche,
ſo wjacy njeſpóznaje cźmy dla, kotruž we nim rozſchěrjeja. Bóh
wſchohomócny was žohnuj.“

13.

Němſkej cžitarni w Romje wupraji bamž na ſwjatoho Jana ſcźěhowace wažne
ſłowa: „Najprjedy ſo wam dźakuju za zacžucźa pſchiwiſnoſcźe, kotrež ſcźe
mi nětle wuprajili. Wone ſu pſchezjedne z tymi, kotrež ſu mi ze
wſchitkich ſtronow Němſkeje wuprajene, a kotrež mi k pſchecy wjetſchej
khróbłoſcźi a pozběhnjenju ſłuža. Schtož nětko naſtupa pſcheſcźěhanjo,
kotrež je we waſchej wótcžinje wudyriło: ſtajejcźe jomu napſchecźo
modlitwu a wobſtajnoſcź. Nałožejcźe ſrědki piſma a zjawnoho ſłowa.
Skutkujcźe z kedźbnoſcźu a krutoſcźu. Bóh chce, zo dyrbi ſo krajna
wyſchnoſcź w cžeſcźi měcź a jej ſo poſłuchacź; ale wón tež chce, zo ſo
wěrnoſcź praji a napſchecźo błudej wojuje. — My mamy z pſcheſcźěhanjom
cžinicź, kotrež je dawno pſchihotowane, nėtko w Němcach wudyriło. Je to
prěni miniſter mócnoho knježeŕſtwa, kotryž je po dobycźach w polu na
cžoło tutoho pſcheſcźěhanja ſtupił. Ja ſym jomu wjezicź dał (a to
njetrjeba potajne woſtacź, ale cyły ſwět njech je zhoni), zo dobycźo
bjez poměrnoſcźe žanoho wobſtacźa nima; zo dobycźo, kiž ſo do wojowanja
napſchecźo wěrnoſcźi a cyrkwi puſchcźi, je najwjetſcha błaznoſcź. Tamne
pſcheſcźěhanjo budźe z wěſtoſcźu błyſchcź a tracźo tamnych wuſkutkow
wobſchkodźecź. Ja ſym jomu prědkdźeržecź dał, kak ſu katholikojo hacž do
tohole wokamiknjenja ſwojomu knježeŕſtwu podacźi. Pſchecy a pſchecy zaſy
ſu biſkopojo, měſchnikojo a nahladni laikojo (ſwětni ludźo) pſchede mnu
wuprajili, kak ſebi pſchecźelnoſcź knježeŕſtwa a ſwobodnoſcź, kotruž
mějeſche cyrkej, wažicź wjedźa. Runje tak je tež knježeŕſtwo ſame ſwoju
ſpokojnoſcź ze zadźerženjom katholikow wjacy krócź wuprajiło. Pſched
woblicžom tutych zaſtojnſkich wuprajenjow — kak móže ſo zapſchijecź, zo
móhli ſo katholikojo na dobo do ludźi pſcheměnicź, kotſiž poſłuſchnoſcź
zapowjeduja, kotſiž ſtraſchne mucźenja cžinja, na znicženjo kraja myſla?
Tele praſchenja ſym miniſtrej-pſchedſydźe ſtajicź dał. Na wotmłowjenjo
hiſchcźe pſchecy cžakam, ſnadź toho dla, dokelž na wěrnoſcź njeje žane
wotmłowjenjo móžno. — Hewak pak pozběhujmy ſwojej wocži k Bohu; ſtójmy
krucźe w dowěrje; dźeržmy ſo w pſchezjednoſcźi hromadźe. Schto wě, hacž
ſo bórzy kamuſchk z wyſokoſcźe njewotwali, kotryž nohu bězmana (Koloß)
rozrazy. — Ale, hdyž tež by Bóh dopuſchcźicź chcył, zo hiſchcźe dalſche
pſcheſcźěhanja pſchińdu: cyrkej ſo njeboji. Z napſchecża! We
pſcheſcźěhanjach ſo wona rjedźi, poſylnja, z nowej kraſnoſcźu wobdawa.
Bjeze wſchoho dwěla je tež w cyrkwi tam a ſem wurjedźenja trjeba; a to
ſo najlěpje dokonja we pſcheſcźěhanjach, kotrež wot ſylnych politiſkich
mócnoſcźow wukhadźeja. Tu ſo pjanka wot pſcheńcy dźěli a wſcha
połojcžnatoſcź zdali. Dowěrnje wocžakujmy, ſchto je Bóh wobzamknył.
Wopokazujmy knježeŕſtwu cžeſcź a podatoſcź tak dołho, hacž nam nicžo
napſchecźo božim acyrkwinſkim kaznjam njeporucža. — Ja žohnuju nětko
waſchu wótcžinu; žohnuju was a waſche ſwójby, waſchich pſchecźelow a
wſchitkich dobrych katholikow Němſkeje. Njech was Bóh ze ſwojim zakitom
wobwarnuje, zo byſchcźe poſylnjeni byli k dopjelnjenju wſchoho toho,
ſchtož ſym wam pſchikazał.“

14.

Na lětnym dnju napadnjenja Roma pſchez Viktorowe cžródy, 20. ſeptembra,
rycžeſche bamž k ſwojim ſwěrnym: „Rady wudźělu ſwoje požohnowanjo
dobrym, kotſiž ſu tudy pſchitomni, a nadźijam ſo, zo Knjez tute
požohnowanjo tež na tych wupſcheſtrje, kotſiž njejſu pſchitomni, ale
kotſiž maja z wami teſame zmyſlenjo a teſame ſkutki z wami cžinja.
Spominajmy na to, zo ſmy we ſwěcźe žiwi, kotryž je połny tyſchnoſcźow a
pſchecźiwnoſcźow. Schto móžemy zapocžecź, zo jim wucźeknjemy? Tele dny
je duchownſtwo we cžitanjach breviara žiwjenjo Tobiaſowe cžitało,
luboznu ſtawiznu, w kotrejž nahladne pocžinki nanowe a ſynowe widźimy,
kaž tež mytowanja, kotrež je jimaj Bóh za jeju dobre ſkutki wudźělił. To
dha ſu krótke ſłowcžka, kotrež wo tym k wam rycžu. We tyſchnoſcźach
ſwojoho luda wopytowaſche Tobias wobſtajnje ſwójby, zo by jich
cźerpjenja wolóžował, bojaznych wokhróblił, a tych napominał, kotſiž
běchu wobłedźbowanjo božoho zakonja z wocžow puſchcźili. Tež my ſmy w
cžaſu tyſchnoſcźow a pſchecźiwnoſcźow žiwi a wy ſcźe kaž wěnc
wuzwolenych róžicžkow, kotrež je Bóh ſem póſłał, zo byſchcźe ſłowa joho
naměſtnika ſłyſcheli, kotryž wam praji: „Hdyž ſo domoj wrócźicźe,
cžińcźe wſcho, ſchtož je wam móžno, zo by nichtó z waſchich
pſchiwuznych, pſchecźelow a znatych woſrjedź tak wjele a tak wulkich
pohórſchkow, njeporjadnoſcźow a wabjenjow k złomu na ſwoju kſcheſcźanſku
hódnoſcź a na dopjelnjenjo ſwojich winowatoſcźow njezabył. Nanojo a
macźerje njech wſchitko na to nałoža, ſchtož je w jich mocach, zo by
hrěch wot jich domow zdaleny woſtał. A toſame njech napſchecźo ſwojim
pſchiwuznym, pſchecźelam a znatym cžinja, zo by pokaženjo pocžinkow a
hrěch zaſtup do jim domow njenamakał. Dale wam nicžo njepraju. Tole je
mała pomnjeńka, kotruž wam ſobu dam. A zo bychu moje ſłowa žadany wuſlěd
měłe, wudźělu wam hiſchcźe junu požohnowanjo a kazam wam, zo byſchcźe je
tež ſwojim pſchepodali.“

Lěpje „mam“, hacž „bych-li měł“.

Hólcžec ze wſy pſchińdźe do měſta a dźěſche z wulkej pomazku po haſy. Tu
ſo dohlada na wokno, hdźcž běchu dobre cokorowe wěcy wukładźene.
Pſchiſtupi bliže a hladaſche na nje a myſleſche, zo tele wěcy wěſcźe
lěpje ſłodźa, dyžli butrowa pomazka. Bóle hladaſche a bóle roſcźeſche
žadoſcź za dobrymi wěcami, a prajeſche: „hdyž bych tola tele ſłódke wěcy
měł.“ Pſchi tym dźeržeſche ſwoju pomazku zady ſo. Na dobo pſchiběža pſyk
a wuhrabny jomu pomazku a cźekny. Hólc běžeſche za pſom, ale njemóžeſche
joho doſcźahnycź. A měſchcźanſke dźěcźi ſo jomu jara ſmějachu. Tak dźe
ſo ludźom, kiž njejſu ze ſwojim ſpokojom. ♣P. T.♠

Mloko běži.

Zwudowjeny krawc ſebi mlóko wotwarjeſche. Hdyž dyrbjeſche na khwilu
woteńcź, rjekny ſwojomu hólcej, zo by ſo k durcžkam ſynył a hladał, zo
mloko njewuběhnje. Pachołk ſo k durcžkam ſyny a hladaſche do khachli.
Mlóko pocža pucherje walecź a běžecź. Hólc hrabny ſchcźěpku a praſny z
mocu do hornyca a zawoła: „Brr! chceſch zaſy nuts!“ Ale hornyc ſo
rozwali a mlóko wuběža.

Khoſtany wonjecžeſcźeŕ ſwjatoho kſchiža.

Njedaloko cžěſkeje wſy * * ſtejeſche na hórcy ſtary kſchiž, cžerwjeny
wobarbjeny. Ludźo jón cžaſto wopytowachu a z róžemi pyſchachu. Tele
wſchitkim derje zmyſlenym lube znamjo kſchižowanoho zbóžnika njeběſche
junu rano po wichorojtej deſchcźowej nocy wjacy widźecź. Ludźo měnjachu,
zo ſnadź je wětſik ſtary wopomnik powalił. Ale kak ſo ſtróžichu, hdyž na
hórku dóńdźechu a ſo dohladachu, zo je złóſtna ruka drjewo kſchiža z
piłu pſcherězała a Khryſtuſowomu znamjenju nozy wotrazyła; tež jene
ramjo běſche nałamane, ale nic dołamane. Z toho ſo daſche ſudźicź, zr je
něſchto złóſtnika wotehnało. Někotſi mužojo njeſechu kſchiž dele do wſy
a faraŕ daſche jón na cyrkwinu murju poſtajicź hako porok za njeznatoho
złóſtnika. Złóſtnik njehodźeſche ſo wuſlědźicź. — Krótki cžas po tutym
podawku dyrbjachu pjecźo młodźencojo z tuteje wſy do wojakow a
cźehnjechu z khěžorowym wójſkom napſchecźo Pruſam. Pola kralowej hródca
pſchetſeli kanonſka kula jenomu z tutych młodźencow wobej nozy. We
wulkich boloſcźach žałoſcźicy žadaſche ſebi ranjeny duchownoho a
wotpjetowaſche pſchecy: „o ja ſym ſebi to zaſłužił. Božo, ſmil ſo nade
mnu.“ Duchownomu wón wozjewi, zo wón je we wótcowſkej wjeſcy we
deſchcźowej nocy božu martru podrězał a Khryſtuſowomu znamjenju nozy
wotrazył, a zo nětko je joho bože khoſtanjo doſcźahnyło. Proſcheſche
duchownoho, zo chcył to wſchitko do joho wjeſki wozjewicź dacź a joho
ſtarſchej proſycź, zo chcyłej tam nowu božu martru ſtajicź dacź.
Duchowny jomu to ſlubi a tónſamy wjecžor hiſchcźe wojak wumrje. Woſada
pak #a vokutnoho hrěſchnika pſched nowej božej martru rȯzari ſpěwaſche.

Mudra měſchcźanka.

Měſchcźanſka knjeni dźěſche ze ſwojej wjeſnej znatej po polach a
pſchińdźeſchtaj k zahonej lenu. Burowka rjekny: „To je praje rjany len.“
A dźěſchtaj kuſk dale a pſchińdźeſchtaj k rjanomu wokowniſchcźu. A mudra
měſchcźanka rjekny: „Ale tele zrěbje ſu ſkoro hiſchcźe rjeńſche.“

Burjo maja to tunjo.

Měſchcźanka dźěſche nimo ſchcźerniſchcźa a rjekny ſwojej towarſchcy:
„Hlej, buram roſtu ſchtrychwancžki na polu; my w měſcźe dyrbimy je
kupowacź.“

Pohlad na wažniſche podawki zańdźeneho lěta.

(Wot novembra 1871 hacž do oktobra 1872.)

♣I.♠ Zaṅdżene lěto je wulcy wažne we ſtawiznach cyrkwje a krajow. Mocy
hele ſpytowachu z nowymi mocami Jězuſowu cyrkej powalicż. Wojowaca
cyrkej ſtejeſche a ſteji woſrjedż njepſchecźelow. Tamne mocy, kotrež
prjedy mjenje abó bóle ſkradźu napſchecżo njej dźěłachu, naſtupowachu
zjawnje napſchecźo njej. Někotryžkuli, kotryž ſo na tajeṅſke waſchnjo k
jeje pſchecżelam dżerżeſche, je ſo ſwojoho tajeṅſtwa wotrjekł a wuzna
zjawnje ſwoju prawu barbu. Tak njepſchecźelojo pſchiběrachu a bědźenjo a
wojowanjo roſcźeſche: ale hela njeje k prawomu wjeſelu pſchińcż a ſwoje
wotpohlady dokonjecź móhła. Bóh je za ſwojej cyrkwju był a wojowace
wójſko poſylnjał a nowych wojowarjow wubudźował a wſchitkich krucźiſcho
zhromadżował wokoło wyſchſchoho wjedźicźerja, kotrohož je ſebi na zemi
ſtajił.

Pius ♣IX.♠ je ſo tež tute lěto, kaž wſchitke druhe, wopokazał hako
njebojazny, rozhladny a njepſchewinity wjedźicżeŕ kſcheſcżanſtwa. Wěrno
je, njepſchecźeljo ſu jomu wſchitko wzali, kraj a hłowne měſto. Jenicžki
hród, Vatikan ſu jomu woſtajili, a w tutym je wón jaty. Cuze wójſko
knježi we Romje, kotrež je ſebi na pſcheradne a njecžeſtne waſchnjo
wudobyło. Na cžo ſu woni pſchiſchli? Cžródy njeknicžomnikow, kiž ſu za
nimi do wěcžnoho měſta zacźahnyli a pod woknami bamžowoho hrodu wołaja:
„Smjercź bamžej!“ wupraja wotpohlady tych, kiž nětko w Romje knježa.
Tele wotpohlady je wotkrył tamny wojak, kotryż 4. decembra na ſtraži
pſched Vatikanom ſtejo, ſo z tſělbu měrjeſche na bamžowoho zaſtojnika,
kotryž běſche k woknej pſchiſtupił. Na cžo ſu woni pſchiſchli? zakitacź
tych, kotſiž bamžowych ſłužownikow, ſwěrnych měſchcżanow a duchownych na
haſach napaduja, hanja, wuſměſcheja a pſcheſc#ěhaja. — Na cžo ſu woni
pſchiſchli? Zebracż cyrkwje a wonjecžeſcźicź ſwjate měſta, kiž ſu k
božim ſłužbam zapuſcżicź klóſchtry, w kotrychž je ſo wodnjo a w nocy
Vohu ſłużiło; rozpſchedawacź kheluchi a ſwjecżata a druhe wěcy, kotrež
buchu na paduſchnu porucžnoſcź wurubjene. Na cžo ſu woni pſchiſchli? z
bjezbožnoſcżu, njeduſchnoſcźu, njeknicžomnoſcżu a njeſchwarnoſcźu
napjelnicż haſy a wobydlenja, kotrež prjedy telko wopokazmow
kſcheſcżanſkoho žiwjenja pokazowachu.

Nomſki lud zdychuje pod žadławej cżežu njehaṅbicżiwych cuzownikow a
dyrbi ſwoju žałoſcż, ſwoju ſkóržbu podnurjecź we wutrobje: pſchetož,
ſwobodne ſłowo napſchecźo bjezbȯžnoſcźam, njeſprawnoſcźam a
potłócžowanjam pſchinjeſe wěſtu ſmjercż. A ze ſwojim ſwěrnym ludom
žaruje Pius a joho wutroba cžuje cźim wjetſchu boloſcż, dokelž njemóże
pomhacż tym, kiž ſu pomocy tak potrěbni. Joho wutroba ſo rudżi a žaruje,
dokelž ſo Bohu tak njewuprajne kſchiwdy cżinja a hrěchi na hrěchi ſo
khopja.

Pius je jaty a joho njepſchecźeljo žadaja, zo by wón „haj“ a „amen“
prajił k wſchitkim njeſprawnoſcżam, kotrež ſu dokonjeli, a za to lu#ja
jomu na kóžde lěto 3,225,000 lirow (t. j. wokoło 860,000 tl.) mzdy. Ale
wón njemóže wotſtupicż a pſchedacż, ſchtož je po božim wjedżenju hižon
we ſtarych cžaſach cyrkwi darjene a ſchtož dyrbi cyrkwinſke
wobſedźeṅſtwo tež we dalſchich cžaſach woſtacż. Wón njemóže mzdu bracź z
rukow, kotrež ſu ſo na bohuſwjecżenym kuble pſchepſchimnyłe. Wón njemóže
ſo tohole pjenjeza dotknycź, kotryž je z kranjenych cyrkwinſkich kubłow
wuwikowany. Pius je jaty, ale wón ſo njeda mocowacź a zhibowacź, ale
joho nadżija ſteji na Knjezu, kotryž je njebjeſa a zemju ſtworił, a
kotryž je we ſtarym cžaſu profetu Eliaſa na ſpodźiwne waſchnjo z khlěbom
zaſtarał. Tón ſamy Knjez je po cyłym kſcheſcźanſkim ſwěcźe dobrocźiwe
wutroby wubudżował, kotrež ze ſwojeje bohatoſcże ſobudżělichu abo we
ſwojej khudobje wuzbytkowachu jałmožnu za toho, kotryž paſe Khryſtuſowe
ſtadło.

Pius ♣IX.♠ je ſebi ſamomu wotcżahował, zo móhł po dobrocżiwoſcźi ſwojeje
wutroby zwjeſelicż a wokſchewicź tych, kotrychž horjo cźiſchcźi, a
kotſiž z płacžitym wócžkom na njoho pohladuja a w lěpſchich cžaſach
nadobnu pomoc dóſtawachu. Tak zhoni ſwjaty wótc, zo wulki dżěl khudych a
potrěbnych lětſa jutry žanu podpjeru dȯſtał njeje, kotruž běchu prjedy
pſchecy dóſtawali. Pius pſchipokaza hnydom někotrym towaŕſtwam, kotrež
nuzu bližſchoho wolóžeja, znamjenity pjenjez. Hdyž jedyn z duchownych
bamžej naſpomni, zo ſu pjenjezy ſkoro wſchě, wotmołwi jomu Pius
pſchecżelnje: „O małomyſlny! Njeżiwi njebjeſki wótc ptacžki pod njebjom?
A budże wón ſwojomu naměſtnikej ſrědki k pomocy a podpjerje potrěbnych
zapoẇdźicź? Njewěriſch dha, zo Wěṙſchny wutroby wěriwych runje toho dla
k pſchipoſłanju darow pohnuwa, dokelž wě, zo ſo pſchez nje hłódni
naſycżeja a potrěbni podpjeraja? Za ſo ſamoho ja wjele njetrjebam. Zboka
wopokazmow ſwěrneje luboſcźe, kotrež wot katholikow dóſtawam, je tele
dawanjo podpjery moje jenicžke wjeſelo, kotrež mi k tomu pomha, zo ſwoju
wyſoku ſtarobu njecžuju a telko ſtaroſcżow a hórkoſcżow znjeſu.“

Haj, tele wopokazma ſwěrneje luboſcźe katholikow napſchecżo ſwojomu
najwyſchſchomu paſtyrjej ſu ſo tež we zaṅdźenym lěcźe z kóždym tydżenjom
wobnowjałe. Tale luboſcź wozjewjeſche ſo we wopytach a zbožopſchecżach,
kotrež Pius nic jeno wot wobydlerjow měſta Rom a cyrkwinſkoho kraja, ale
tež ze wſchěch krajinow Italſkeje, haj, ze wſchěch krajow ſwěta
dóſtawaſche. Tale luboſcź wozjewjeſche ſo woſebje na rjane waſchnjo na
ſwjedźenjach ſwjatoho wótca: na 50lětnym dnju joho zaſtupa do tſecźoho
rjada ſwj. Franciſka, n. pſch. joho mjeninach (27. dec.), na joho 80.
narodnym dnju (13. meje): wſchě tute dny ſo pſchez bohaty wopyt cyrkwjow
wuznamjenjachu. Wopokazmo ſwěrneje luboſcźe bě póſłanſtwo Turinſkich
dźěłacźerjow, kotrež 18. měrca ſwjatomu wȯtcej kraſny kheluch pſchepoda,
wobſtarany z darow dźěłacżerjow. Tutón kheluch dyrbjeſche bycż narunanjo
za kheluch, kotryž ma piemontſke knježeŕſtwo kóžde lěto ſwjatomu wótcej
póſłacź. Dokelž tamne knjejſtwo wolu a ſwědomjo nima, ſwoju winwatoſcź
dopjelnicż, chcyſche dźěłacżeŕſki lud pokazacż, zo rady a z luboſcże
ſwojomu najlěpſchomu pſchecźelej wopory podawa.

Pius ♣IX.♠ je jaty, ale joho duchowna móc njeje złamana a cyły ſwět
poſłucha na joho ſłowa a njepſchecźelojo ſo złobja, zo dyrbja njetajenu
wěrnoſcż ſłyſchecź z horta toho, kotryž je najwyſchſchi wucžeṙ a ſudnik
na zemi. A Bóh je Piuſej žiwjenjo podlějſchił a ſtrowoſcź zdżeržał a
wohaṅbił rycže a wocžakowanja joho njepſchecźelow. Bóh zdźerž a
poſylnjej a podpjeraj nam naſchoho lubowanoho paſtyrja cyłeje cyrkwje
Piuſa ♣IX.♠ tež we tutym nowym lěcże a daj jomu wohladacź dobycźo
cyrkwje, kotraž we wſchitkich krajach wojuje za kraleſtwo bože, za božu
cžeſcż, za zbožu a zbóžnoſcź cžłowjekow.

♣II.♠ Schto poſkicźa nam pohlad do druhich krajow? Stuṗmy najprjedy do
Schwajcaŕſkeje, kotryž kraj ſo tak rady ſwobodny mjenuje. Tam ſu 3.
februara we Genfje wukaz napſchecżo klóſchtyrſkim towaŕſtwam wulahnyli,
pſchez kotryž jich wobſtacżo jeno na jenej włóſcy wiſa. A kajke
ſtraſchne towarſtwa dha to ſu, pſchecźiwo kotrymž ze zakonjom wuſtupuja?
ſchto dha ſobuſtawy ſchkodne a wopacżne cžinja? Su to „bratſa
kſcheſcżanſkeje wucžby“, kotſiž we Genfje na 600 hólcžatow cyle darmo
wucz̀a. Su to „miłoſcżiwe ſotry“, kotrež na 800 khudym holcžatam nuzne
rozwucženjo dawaja, na 100 ſyrotow żiwja, na 40 khorych we ſwojim domje
wothladaja a hewak khorych we domach hladaja. Su to dale „małe ſotry
khudych“, kotrež na 90 ſtarych, wopuſchcżenych, bědnych mužſkich
dožiwjeja. Njejo wěrno, to ſu ſtraſchni ludżo, napſchecźo kotrymž ma ſo
ze zakonjom zakrocžowacź. Khude dźěcźi, ſyroty, khori a wbozy ſtarcojo
njech hladaja, hdźe woſtanu, jeno zo je ſwobodomurniſtwo cyrkwinſkim
towaṙſtwam rucy zwjazaja: a tola bydli we tutym kantonje na 27000
katholikow.

Wjetſchu ſławu chce ſebi teſame knježeŕſtwo na biſkopu Mermillod we
Genfje dobycź, a je jomu wſche biſkopſke a farſke ſkutkowanjo zakazało,
farſku cyrkej we Genfje zamknyło a jomu, kaž tež joho cyłomu duchownſtwu
(15 měſchnikow) dotalnu, doſcż mału mzdu zapoẇdżiło. Kraſne płody roſtu
na ſchtomje ſwobody naſchoho cžaſa.

We Francowſkej pokazuja ſo zapocžatki polěpſchenja a nowoho
kſcheſcźanſkoho žiwjenja. Wojakam ſu nětko dowolili, njedżelu ſwjecźicż
a ſwojomu Bohu ſłužicż; we prjedawſchim wójſku njechachu wjele wo Bohu
wjedźecż a tohodla je ſo tež Bóh wot nich wotwobrocźił. Lud wotcucżuje
ze zrudnoho ſpanja liwkoſcże a dżerži we wulkich cžródach pobožne
wobkhady a njeda ſo pſchez ſchcżowkanjo „eżerwjenych ſwobodnikow“ mylicż
a wotdźeržowacż. A knježeṙſtwo je ſchulſke rozwucžowanjo tež cyrkwinſkim
towaṙſtwam dowoliło, dokelž je ſpóznało, zo tele towaṙſtwa derje wucža a
do młodych wutrobow z najwjetſchej wěſtoſcźu te wěcy zaſchcżěpjeja,
kotrež ſu cžłowjekej k cžasnomu a wěcžnomu zbožu ſpomožne. Je-li zo
francowſki lud a knjejſtwo ſwoje dotalne wopacžnoſcźe ſpóznaje a z
wobſtajnej wolu porjedża: změje wulki dobytk ze ſwojoho cžaſnoho
njezboža.

A we Rakuſkej? Tam hiſchcże pſchecy za tym ſlědża, kak móhli najlěpje
dwěmaj knjezomaj na dobo ſłužicź. A prěnje ſłowo maja tam Židża, tónſamy
ſplah, kotryž něhdy wołaſche: „kſchižuj joho.“ Tola tež katholſke
žiwjenjo pocžina wotcucźecż a lubi lěpſche cžaſy.

Wulke hibanjo duchow běſche a je we Němſkim kraju. We poſedźenju
němſkoho reichsratha wot 25. novembra (1871) bu wot Lutza namjetowany
zakoṅ napſchecżo prědowanjam ze 179 hłoſami pſchijaty a we wſchelakich
krajach ſu poſpytali, hacž je tutón zakoncžk (§ 130♣a♠) napſchecźo
prědarjam dobry. Pſchi wuradźowanju tutoho zakoncžka bu prajene, zo
dyrbi to bycź prěnja murja napſchecźo katholſkej cyrkwi a zo bórzy
hiſchcźe druhe natwarja. A dyrbimy prajicź, zo ſu ſwobodnomurnikojo
lětſa jara pilnje na ſwojej twjerdżiznje napſchecżo cyrkwi murjowali.
Ale hacž z tutej twjerdźiznu twjerdżiznu ſkóncžnje tež tak njebudże, kaž
z tamnej babylonſkej wěžu (tórmom)?

Tola wobhladajmy ſebi hrodżiſchcża a wſchelaku bróṅ bliže, na kotruž ſo
tak jara ſpuſchcźeja: Tu widźu najprjedy zakoṅ napſchecźo Jeſuitam.
Reichstag zapocža 15. meje tutón zakón wuradżowacź. Sobuſtawy ſrjedźizny
(centrum) hajachu we kraſnych rycžach prawa cyrkwje, a dopokazowachu
hacž na najjaſniſcho, zo ſu ſkóržby napſchecżo Jeſuitam wumyſlene łžě;
pokazowachu na jich wulke zaſłužby, kotrež najhórſchi njepſchecżel prěcż
njemóže, a kotrež ſu wot khězora pſchez wudżělenjo rjadow zjawnje
pſchipóznate. Woni žadachu ſudniſke pſchepytanjo tamnych ſkóržbow, ale
ſchtó ſo njenamaka, kiž by pſched ſudniſtwom na Jeſuitow ſkoržicż a
ſwoje ſkóržby dopokazacź chcył. Cżim bóle pak bu we cžaſopiſach na nich
ſwarjene a łžane a lud mucżeny a ſchcźuwany; na hłós katholikow pak
njepoſłuchachu. A tak bu 17. junija ze 183 hłoſami (napſchecżo 101)
zakon pſchijaty, kotryž Jeſuitow a druhe na nich podobne rjady a
towaŕſtwa z němſkoho kraja wupokaza. A 4. julija bu tutón zakoṅ wot
khěžora podpiſany. Nětko walichu ſo nižſche wyſchnoſcże na Jeſuitow,
zakazachu jim wſchitke ſkutkowanjo, tež dźerže jo božeje mſche a
porucžichu jim, we krótkim poſtajenym cžaſu němſki kraj wopuſchcźicź. A
nětko łamaja ſebi hłowu z tym, wo kotrych klóſchtyrſkich rjadach abo
towaŕſtwach bychu prajili, zo ſu na Jeſuitow podobne.

Hnydom po Jeſuitach dże hóńtwa „ſchulſke ſotry“, t. j. na wſchelake
cyrkwinſke towaṙſtwa, kotrež roz wucženjo dźěcżi wobſtaraja. Zo bychu
hubjenje wucžiłe, ſebi dotal nichtó njeje prajicż wěrił, ale wſchudźom
ſu z nimi jara ſpokojeni. Tež ſu ſchule pod jich nawjedowanjom wjele
tuńſche, dyžli tam hdźež ſwětni ludźo wucža. — Na dobo zakaza ſo jim
ſrjedź lěta wſchitke ſchulſke wucženjo, haj někotry paſcha je tak daloko
ſchoł, tutym knježnam rozwucžowanjo we žónſkich dźěłach (w ſchicźu,
płatanju atd.) zakazacż, ſchtož je tola hewak najhubjeńſchej ſchwalcži
dowolene. Hewak pſchecy na to wołaja, zo bychu dźěcźi prawje wjele
nawuknyłe. Ale nam ſo zda, zo ſu cyłe wuradźowanja wo ſchulſkich
naležnoſcźach helſka keklija, kiž ma njekſcheſcżanſke wucženjo
wodżewacź: pſchetož tamni wołakojo woſtaja radſcho dźěcżi bjez wucžby,
hacž zo bychu je wot klóſchtyrſkich knježnow wucžicż dali. Wſchě nowiny
wo tym piſaja, zo je w Pruſkim kraju pſchez tyſac wucžeŕſkich měſtow
njewobſadźenych. Kak budźe to hakle po zahnacżu „ſchulſkich ſotrow.“ Ale
ſu ludżo, kotrymž ſo rokot ſpodoba.

Wo někim ſo praji, zo za cyłej ruku hraba, hdyž je małuſchk dóſtał. Tak
je pruſki kultusminiſtyr 4. julija wukaz rozeſłał, we kotrymž ſo
młodźencam na wyſchſchich ſchulach krucźe zakazuje, ſobuſtaw
kotrohožkuli cyrkwinſkoho towaṙſtwa, zjenocźeṅſtwa abo bratrſtwa bycź.
Dotal hiſchcże nichtó pytnył njeje, zo bychu tajke bratrſtwa wuknjenju
ſchkodżiłe, ale to je ſo ſkoro pſchecy pokazało, zo tajcy ſchulerjo, kiž
běchu ſobuſtawy nabožnych ztowarſchenjow, ſwoje pruhowanja jara derje
wobſtachu. Tola nicżo wo to! Hdyž ma nowe póhanſtwo ze ſchulow
wukhadżecź, dyrbja ſo nabožne bratrſtwa zakazacź.

Hiſchcże jena wěc ſo tutomu póhanſtwu na pucżu wala: to je
wobkedżbowaujo a nawjedowanjo ſchulow pſchez duchownu wyſchnoſcż. To
dyrbi ſo wotſtronicź. Katholſki lud drje zjawnje ſwój hłós napſchecżo
tajkomu pocžinanju pozběhny a někotre tyſacy próſtwow z wjacy dyžli 300
tyſacami podpiſmow pomhachu katholſkim rycžnikam wažnu naležnoſcź
zakitacź. Ale podarmo. Swětna wyſchnoſcż doſta dohlad na ſchulach.
Nakhwilnje woſtajichu duchownym wobkedźbowanjo ſchule; ale kaž z wjele
ſtronow zhonimy, bjeru jow jenomu po druhim a ſtajeja cžaſto doſcż cyle
njewucženych wobkedźbowarjow.

Zo pak by kóždy ſwój dżěl dóſtał, ſahaja tež na biſkopa cyrkwje. Tak
wotſadżichu wojeṙſkoho probſta, biſkopa Namſzanowſkoho toho dla, dokelž
wón njechaſche cyrkej wot wotpadnikow wonjecžeſcźicź dacź. Pſchez to je
porjadne wobſtaranjo duchownych naležnoſcżow katholſkich wojakow khětrje
zaſchmatane. To je dźak za ſwěru a pſchelatu krjej. — Ermelandſkomu
biſkopej Krementzej ſu po dlějſchich hroženjach dawno hižom pſchitſihane
dokhody zaſtajili a chcedża ſpytacż, hacž móžeja katholſkoho biſkopa
pſchez khudobu wot dopjelnjenja paſtyŕſkich winowatoſcźow wotdźeržowacż.
Schtóž je k tomu radżił, njeznaje katholſktch biſkopow, njeznaje tež
ſtawizny, kotrež we wſchěch cžaſach tu wucžbu prěduja: katholſku cyrkej
móžecźe potłócžowacź, ale znicžicź a pſchewinycż ju njemóžecźe a
njebudźecże; pſchetož jej je date ſlubjenjo a dopjelnjuje ſo pſchecy z
nowa: „mocy hele njebudżeja ju pſchemocowacż.“

Z cyłej wutrobu pak wobžarujemy, zo w naſchich njeměrnych, njeſpokojnych
cžaſach na ſwědomnjo ſahaja a njezbožo hotuja krajam, kotrychž poddanojo
ſmy tež my. Modlmy ſo, zo by nutskowny měr a pokoj ſo zaſy wrócźił do
naſchich krajow. Katholſki lud ſteji krucźiſcho hromadźe, dyžli hdy
prjedy: to wobſwědcžuja ſławne zhromadźizny a towaŕſtwa katholikow,
kotrež ſo po wſchěch krajach rozſchěrjeja. Wjeſoły pohlad do pſchichoda
je tež wubudźiło zjawnje ſłowo biſkopow, kotſiž běchu ſrjedż ſeptembra
we Fuldźe zhromadżeni. Pſched cyłym ſwětom ſu ſwědcźenjo wotpołožili za
božu cžeſcż a prawa cyrkwje a ſu wotkryli pucże tych, kotſiž chcedźa
kraleſtwo bože zahubicź. Božo, poſylnjej tež dale ſwojich ſwjecżenych
biſkopow.

♣III.♠ We naſchim ſakſkim wótcnym kraju ſmy z cyła měr wobkhowali;
pſchetož ſchcżipanja a ſchcźuwanja někotrych cžaſopiſow dopokazowachu
tola jeno njerozom a zaſakłoſcź tajkich, kotſiž ſu njepſchecźeljo
kſcheſcźanſtwa. Hanjace rycže někotrych ſejmſkich zapoſłancow w
naſtupanju katholſkich ſchulow běchu drje bóle wopokazma ſtareje
njeznjeſliwoſcźe, dyžli wuprajenja wěrnoho pſcheſwědcženja. My mamy k
ſwojej ſwětnej wyſchnoſcźi dowěru, zo ſo pſchez tajkich njeznjeſliwcow
wot pucźa ſprawnoſcże a jenajkeje měry wotwobrocźicź njeda.

Hnadny knjez biſkop wudźěleſche 28. meje, 23., 30. junija, wot 7.—28.
julija we woſadach herbſkich krajow 797 woſobam ſwjate firmowanjo.

Lipſka cyrkej ſwjecźeſche 22. ſeptembra 25-lětny jubilej ſwojoho
wobſtacźa a knjez kapłan Anton Dreßner we Dreždźanach 4. junija ſwój
25lětny měſchniſki jubilej.

W naſchej Łužicy běſche tele lěto bohate na wopomnjenja hódnych
podawkach. Kandidataj duchownſtwa k. Pětr Lipicž a k. Jakub Schołta
dóſtaſchtaj 4. novembra (1871) měſchniſku ſwjecźiznu, woprowaſchtaj 5.
nov. prěni krócź ſwjaty wopor božeje mſchě a dóſtaſchtaj kapłanſku
ſłužbu prěni we Kulowje, druhi we Khróſcźicach. — Knjez J. Herrmann bu
16. novembra (1871) hako faraṙ we Wotrowje wobkrucżeny.

Wyſokodoſtojny knjez biſkop wudżěleſche 8.—16. junija we ſerbſkich
woſadach 1016 woſobam ſwjate firmowanjo.

Pſchez guardiana rumburgſkich kapucinow buchn 20., 21. a 22. novembra
ſtaciony kſchižowoho pucźa we Radworju, Wotrowje a Schpitalu ſwjecźene.

W Lubiju bu rozwucženjo kath. ſchulſkich dźěcżi we kſcheſcźanſkej
wucžbje poſtajene. Naležnoſcź noweje cyrkwje we Cžornecach abo Bacżonju
porjadnje pokracžuje: 25. hapryla bu prěni zakładny kamjeṅ pſchiwjezeny
a wot 1. nov. 1871 hacž do 31. oktobra 1872 na pjenježnych darach 537
tol., 22 nſl. a 5 np. nawdate. Nadżijamy ſo, zo ſo kſcheſcżanſka luboſcż
tež we tutym lěcźe na ſpěchowanju tak dobroho ſkutka bohacże wobdźěli.

W Kulowje mějeſche bratrſtwo ſwj. rózarija 13. oktobra ſwój 200lětnej
jubilej, wotrowſka cyrkej ſwjecźeſche 20. oktobra 100lětny dźeṅ ſwojoho
poſwjecźenja a 27. oktobra dźeržeſche wyſokodoſtojny faraṙ a kanonikus
k. Jakub Barth we Khróſcźicach ſwój 50lětny měſchniſki jubilej a 30
ſeptembra wopominaſche wucžeŕ k. Jakub Petaſch ſwoje 25lětne ſkutkowanjo
we Khróſcżicach.

Wyſokodoſtojny ♣can. cap. senior♠ k. Józef Hoffmann w Budyſchinje doſta
wot Joho majeſtoſcźe krala Jana komthurſki kſchiž zaſłužbnoho rjada a k.
faraṙ a ♣can.♠ J. Barth we Khróſcżicach rycźerſki kſchiž albrechtſkoho
rjada. Wucżerjej k. J. Bergmann we Grunawje a k. T. Poßelt we
Seitendorfje buſchtaj ze złotej medaillu wuznamjenenaj.

Smjercź žadaſche ſebi wopory wot naſchich krajanow. We Hubertusburgu
wumrje 17. meje k. faraṙ Korla Järſch, we Luku we Cžechach 16. auguſta
k. faraṙ Franc Riedel. — We Kukowje wumrje 30. januara wucžeṙ k. Jan
Maurek, w Budyſchinje 22. měrca wucžeṙ k. Franc Lemmer a 28. ſeptembra
we Zdżeri wucžeṙ k. Jan Žur, kotryž bě pilny rozſchěrjeŕ towarſtwa
ſwjateju Cyrilla a Methoda a tež ſobudżěłacźeṙ katholſkeje protyki
„Krajan“.

Cźiſchcz wot L. A. Donnerhaka w Budyſchinje.

[1] ⁾ Na tutych wobrazach wjeze ſo bamž z Viktor Emmanuelom a dźeržitaj
ſo za ruku.

[2] ⁾ t. j. zwjazk zběžkarjow ze wſchěch ludow.

[3] ^(*)) to ſu ludźo, kiž ſu ſo wot Boha cyle wuſwobodżili a wo Bohu
nicžo wjedźecż njechaja.
